Ha palo’pu’ hit un’ namatman na katma, kulan mohon finatton matan pagyu ni tumogtug papa’ enteru filan islas siha guine. Mampos katma yan silensiu na esta hinatsa i humidu ya mas maipe plaset i señgsoñg siha.
Todu man-a’afaisen haf’ guaha. Kontodu guaka gi kelat man-marikonose kau ti man-impirarau gi sagan niha. Gigon sige man-esalau ya duru man-koñkurahe, señat na guaha lametgot na linau para u fatoigue hit. Lau gaige na man-deskakansa gi papa’ troñku.
I tautau siha gi señgsoñg otdinariu lokue’ kinalamten niha. Lau guaha taduñg siñienten niniha na tailaye i suena na katma ni pumalo’pu’ i tanu’. Sin inbatgu, makontinua hinanau niha.
Dispues mahuñgog na mampos poduñg i rinikohen tax miyon pot miyon pesus. Estague’ ’nai ha tutuhon i publiku rumepara haf’ na inipos katma i tanu’. Era, i signifikasioña katma pot mamamaila’ un’ didog na pinadese ’nai megai para u fan fiñiñot lina’la’ niha. Masiente dispues i sigiente:
1. Taya’ amot gi hospitat sa’ ti manae’ CHC kabales fondu para operasioña.
2. Taya’ amot para i rumisisibe medicaid sa’ tai fondu i gobietnu para u kubre obligasioña gi papa’ i programa prontu.
3. U para un’ dia i pagamienton man-ritirau sa’ tai fondu i gobietnu para u apase dibiña gi Fondu kase $332 miyon pesus.
4.Lamegai ahensia ti nahoñg fondun niha para i 2013 na sakan pottanmoneda (budget) deste PSS, NMC yan kontodu medical referral.
5. Menos mas salape’ scholarship sa’ maribaha dañkulu i rinikohen kontribusion tax.
6. Katkuet un’ fana’ chumichichi’ sa’ brok (broke) i gobietnu.
7. Kontodu buente maribahan empleau ti chagu yan pa’gu umasusede.
Fitme Na Pogse’ Natibu
Gi fina’ gotpe, chinatsaga ’sino destrosiun ira, listu i natibu man-atan haye mas numesessita ayudu. Ha tulusgue’ yan nina’iña ya hanae’ i mamadedese. Boluntariamente lokue’ listu para u fan ayuda gi mana’ katman pinadesen tineteka na familia.
Estague’ un’ likidu na patte gi tradision man-natibu ni esta pa’gu sumen metgot gi entalu tautau-ta. Diberas, namagof i sensian inapinitiye gi chatsaga na che’luta ’sino familiata. Sumen nama’agim sensia i tradision ina’ayuda gi halom mattiru siha.
Tatnai in’ repara na maseha seriosu inadisgustun miyu yan parehumu, ensegidas de umasoda’ hamyu gi chagu’ na lugat, maliñgu i minala’et ya umarikohe hamyu para fina’ gimen ’sino sena? Guaha ha’ sumusede este ya siña makonfitma i ensegidas na bendision inafamauleg. Estague’ i fitme na talin inafamauleg gi tautau siha.
Buente pot man-ginen un’ dikiki’ hit na isla na gaige fitme ayu na sensia i inapinitiye gi halom man-natibu. Mas anog este gi tautau siha America. Oras pot oras man-mañugun pot para u fan daña gi fina’ gupot yan huegu siha. Ai na pairen dinaña gi chagu’ na lugat ’nai sige, ginen konbetsasion niha, mana’ fitme mas i tradision natibu.
Ayu siha na inetnon ’nai anog na ni u falag manu i natibu, gaige fitme gi sensiaña i kustumbre yan tradision tano’ña. Hombre, i sentadata i sentro na asuntun dinaña. Na ti magahet na ’an guaha bisitata gi gima, ayu finenina ta faisen kau esta umamotsa ’sino sumenague’? Adahe lokue na man-mañge’ boka gi lamasa. Tai bali abisun mediku gigon ta tutuhon gumulusune i cha’otta siha. De dios mihu!
* * *
Ñahlalañg
’An un’ dudok kalulotmu apunteria yan dama’gas, siempre un’ lie’ na gai tinituhon yan finagpo’ i fina’ redondu. I otru sais na kalulotmu hagu mismu finafana’. Puntu? Todu tinituhon siempre u birague’ tatte gi hechuran finagpu’. Maseha ridondu, u tutuhongue’ dispues u fattu gi finagpoña.
* * *
Gi un’ misan interu, hu huñgog finu’ i mañgakanta, "...tunanas gi echoñg ñamu". Ti siña hu danche haf’ sustansian "echoñg ñamu". Lau i dinanche na sasañgaña, "tunanas gi echoñgñaña". Kumeke ilegña na tunanas hinanauña (batku, ruplanu ’sino kareta) gi bandaña kau hilu’ tasi, chalan pat aire.
* * *
Gi tiempun politika, gulusidu i segne ’nai todu klasen diniskontentu man-oppan gi aire. Naturat na sentimientu pot para uma-ekspressia probleman i tautau siha gi señgsoñg. Guaha na asuntu libianu un’ chule’ para i kotte, fina keha gi public auditor yan otru siha koyentura. Yangin un’ petsige ya un’ gana asuntomu, brinda’ ensegidas siete sigidu na tekila (tequilla).
* * *
John DelRosario Jr. is a former publisher of Saipan Tribune and a former secretary of Department of Public Lands.
Home | Weather | Advertising | Classifieds | Subscription | Contact
Us | About Us | Archives
©2006 Saipan Tribune. All Rights Reserved