Home  |  Weather  |  Advertising  |  Classifieds  |  Subscription  |  Contact Us  |  About Us  |  Archives
Home|Weather|Advertising|Classifieds|Subscription|Contact Us|About Us|Archives

link exchange; in-house ad

Thursday, June 20, 2013

Na'mañau Na Katma

Ha palo’pu’ hit un’ namatman na katma, kulan mohon finatton matan pagyu ni tumogtug papa’ enteru filan islas siha guine. Mampos katma yan silensiu na esta hinatsa i humidu ya mas maipe plaset i señgsoñg siha.

Todu man-a’afaisen haf’ guaha. Kontodu guaka gi kelat man-marikonose kau ti man-impirarau gi sagan niha. Gigon sige man-esalau ya duru man-koñkurahe, señat na guaha lametgot na linau para u fatoigue hit. Lau gaige na man-deskakansa gi papa’ troñku.

I tautau siha gi señgsoñg otdinariu lokue’ kinalamten niha. Lau guaha taduñg siñienten niniha na tailaye i suena na katma ni pumalo’pu’ i tanu’. Sin inbatgu, makontinua hinanau niha.

Dispues mahuñgog na mampos poduñg i rinikohen tax miyon pot miyon pesus. Estague’ ’nai ha tutuhon i publiku rumepara haf’ na inipos katma i tanu’. Era, i signifikasioña katma pot mamamaila’ un’ didog na pinadese ’nai megai para u fan fiñiñot lina’la’ niha. Masiente dispues i sigiente:

1. Taya’ amot gi hospitat sa’ ti manae’ CHC kabales fondu para operasioña.

2. Taya’ amot para i rumisisibe medicaid sa’ tai fondu i gobietnu para u kubre obligasioña gi papa’ i programa prontu.

3. U para un’ dia i pagamienton man-ritirau sa’ tai fondu i gobietnu para u apase dibiña gi Fondu kase $332 miyon pesus.

4.Lamegai ahensia ti nahoñg fondun niha para i 2013 na sakan pottanmoneda (budget) deste PSS, NMC yan kontodu medical referral.

5. Menos mas salape’ scholarship sa’ maribaha dañkulu i rinikohen kontribusion tax.

6. Katkuet un’ fana’ chumichichi’ sa’ brok (broke) i gobietnu.
7. Kontodu buente maribahan empleau ti chagu yan pa’gu umasusede.

Fitme Na Pogse’ Natibu

Gi fina’ gotpe, chinatsaga ’sino destrosiun ira, listu i natibu man-atan haye mas numesessita ayudu. Ha tulusgue’ yan nina’iña ya hanae’ i mamadedese. Boluntariamente lokue’ listu para u fan ayuda gi mana’ katman pinadesen tineteka na familia.

Estague’ un’ likidu na patte gi tradision man-natibu ni esta pa’gu sumen metgot gi entalu tautau-ta. Diberas, namagof i sensian inapinitiye gi chatsaga na che’luta ’sino familiata. Sumen nama’agim sensia i tradision ina’ayuda gi halom mattiru siha.

Tatnai in’ repara na maseha seriosu inadisgustun miyu yan parehumu, ensegidas de umasoda’ hamyu gi chagu’ na lugat, maliñgu i minala’et ya umarikohe hamyu para fina’ gimen ’sino sena? Guaha ha’ sumusede este ya siña makonfitma i ensegidas na bendision inafamauleg. Estague’ i fitme na talin inafamauleg gi tautau siha.

Buente pot man-ginen un’ dikiki’ hit na isla na gaige fitme ayu na sensia i inapinitiye gi halom man-natibu. Mas anog este gi tautau siha America. Oras pot oras man-mañugun pot para u fan daña gi fina’ gupot yan huegu siha. Ai na pairen dinaña gi chagu’ na lugat ’nai sige, ginen konbetsasion niha, mana’ fitme mas i tradision natibu.

Ayu siha na inetnon ’nai anog na ni u falag manu i natibu, gaige fitme gi sensiaña i kustumbre yan tradision tano’ña. Hombre, i sentadata i sentro na asuntun dinaña. Na ti magahet na ’an guaha bisitata gi gima, ayu finenina ta faisen kau esta umamotsa ’sino sumenague’? Adahe lokue na man-mañge’ boka gi lamasa. Tai bali abisun mediku gigon ta tutuhon gumulusune i cha’otta siha. De dios mihu!

* * *

Ñahlalañg

’An un’ dudok kalulotmu apunteria yan dama’gas, siempre un’ lie’ na gai tinituhon yan finagpo’ i fina’ redondu. I otru sais na kalulotmu hagu mismu finafana’. Puntu? Todu tinituhon siempre u birague’ tatte gi hechuran finagpu’. Maseha ridondu, u tutuhongue’ dispues u fattu gi finagpoña.

* * *

Gi un’ misan interu, hu huñgog finu’ i mañgakanta, "...tunanas gi echoñg ñamu". Ti siña hu danche haf’ sustansian "echoñg ñamu". Lau i dinanche na sasañgaña, "tunanas gi echoñgñaña". Kumeke ilegña na tunanas hinanauña (batku, ruplanu ’sino kareta) gi bandaña kau hilu’ tasi, chalan pat aire.

* * *

Gi tiempun politika, gulusidu i segne ’nai todu klasen diniskontentu man-oppan gi aire. Naturat na sentimientu pot para uma-ekspressia probleman i tautau siha gi señgsoñg. Guaha na asuntu libianu un’ chule’ para i kotte, fina keha gi public auditor yan otru siha koyentura. Yangin un’ petsige ya un’ gana asuntomu, brinda’ ensegidas siete sigidu na tekila (tequilla).

* * *

John DelRosario Jr. is a former publisher of Saipan Tribune and a former secretary of Department of Public Lands.

Back to top Email This Story Print This Story

 

Home | Weather | Advertising | Classifieds | Subscription | Contact Us | About Us | Archives
©2006 Saipan Tribune. All Rights Reserved

MORE Opinion