Home  |  Weather  |  Advertising  |  Classifieds  |  Subscription  |  Contact Us  |  About Us  |  Archives
Home|Weather|Advertising|Classifieds|Subscription|Contact Us|About Us|Archives

link exchange; in-house ad

Sunday, May 19, 2013

Gi Halom Sisonyan Dibi

Sessu hu tuge' pot dibin iya Marianas na esta binaya'yu' dumeskute. Lau i rason na sige ha' hu repite sa' gi uttimu besis hita ni tautau para u chinahlau este na obligasion.

Rason? Mampos megai dibin i administrasion pa'gu ya gi mismu tiempu mas menos i rinikohen kontribusion tax gi sakan.

Pot ihemplu: Ha didibi i fondun man-retirau kase $320 miyon pesos. Dispues pinalo'pu' este 'nai sige ha aksepta gastu diariu gi hilu' dibi siha. Esta kontodu hospitat makat mafondu kabales.

Mampos kohu i kinalamten na biahe na sumen nachatsaga gi dispues i signifikasioña i masusesede kontra i tautau siha gi señgsoñg. Los uttimus, guaha siha setbisiu siempre u fan ma-utot pot taya' fondu.

I megai dibi pinalolopu' 'nai sige ha' ha chahlau i kakaghalom na dibi siha pagu pot no u fontun operasion gobietnamentu.

Mientras sige abarambau i kinalamten pot taya' fondu, guaha gi halom man-sabiu siempre u rekommenda masubren tax para u siña i gobienamentu kalamten. Makat na dibina gi halom sumen fotte na pagyon ha'ilas fondu.

Mattu gi ha kastiga hit i che'chu' federat ni inatisa mas ni man-dañosu siha na areglu guine. Hita mismu-ginen representanteta gi lehislatura-lumuñu kinalamtenta ni finañagun chatkonsidera siha na areglu.

Pot ihemplu: Man-mapoñga i bisnis siha mas tax yan apas 'nai mamatmus gi halom guaguan kandet yan hanom. Masupone na siña mas lamegai kontribusion tax. 'Nai lamegai humuchum pettan niha ti masusede i masupopone na kontribusion. Che'chu' muron yan tatamudu i masusede. Estague' na ha hohogse hit pagu chetnot kara' gi kahan iya Marianas.

---

Atlibes pot chatplanu

Katkuet estadu pa'gu sige ha utot apas yan tax siha, kontodu chat-areglu na lai siha ni pumunu' i kinalamten bisnis gi lugat niha. I tatkilu tax yan areglun kastigu kontra i bisnis dumulalag lamegai ginen California. Man-hanau guatu Texas yan otru estadu siha 'nai mas libianu i apas tax yan areglu.

'Nai un' kastiga gi hilu' disareglu i bisnis, sumen chadeg i man-ladañkulu man-mama' disision dumiñgu i lugat. Piot ya sumen makat mamatinas ganansia pot man-pinalolopu' kantidan tax ni sinigunduye ni gaddun na arelgu siha.

Estague' masusede guine gi alacha 'nai man-hanau i mas man-dañkulu siha na bisnis guine ginen Japon.

Guaha buente kampu para ta kombida tatte i hagas man-atuñgo'ta. Lau siempre umanañgga haf' na areglu man-mapega pot konduktan bisnis guine. Yangin i presente na areglu siha para u fan masustene, pues megaiña u fan hanau guatu otru siha lugat gi oriya 'nai mas lagse' bumisnis.

---

Inafuetsas modetnu na lina'la'

Antes ti megai atborututa gi hagas soñgsoñg. 'An oga'an, mañgahulu' hit man-mama' amotsa dispues ta aregla hit para i che'chu' yan eskuela. Kada guma' guaha areglu deste oga'an esta i minachum atdau. Ti megai tane' para i man-hoben sa' motmut tarehan niha entalu' i gima' yan i gualu'.

Tatnai man-chathinassu hit pot apas guma', taf'kau klasen insurance, guaguan na apas kandet ni lumalachai fuetsan pottanmonedan familia, disiente na karetan familia, guaguan na apas hospitat, yan otru siha apas ni pumalolopu' hit. Man-homlu' lamayot patte i tautau-ta siha sa' esta ayu na tiempu man-makalamya sa' diariu man-hahanau para i gualu. Metgot i dinaña familia pot rinikohen sentada, diariu.

Layeye muna' la libianu finapos mañainata sa' man-mapatte i tautau siha guma' dispues de finagpu' i gera ni hinatsan i militat. Kontodu mañainahu man-mana'e gima' niha. Hombre dispues de hu huhusga haf' na gai kemon sanhalom lau tatnai in' isa. Guiya este i kemon atileg (flush toilet) ni otdinariu patte gi gima'ta pagu. Hombre, komun sanhiyuñg i usun i tautau siha guihe na tiempu.

'Nai mas megai man-mahatsa guma' ni man-gai komun yan bañun sanhalom, mas lokue' ha afuetsas nesessidat añgoghuyun na hanom para usun kada familia. Ayu na hana' keke'yau pagu kinalamtenta 'an matai i hanom siuda. Guiya este i modetnu na kinalamtenta pagu.

I modetnu na linala'ta pagu mampos finifiñut ni guaguan gastu. Todu kinalamten-ta ha demanda difirientes klasen apas. Kontodu apas para sasalaguan mauleg gastoña. De dios mihu!

---

Pot Dibi: Apmam si Lusifet ti man-apase dibin 'nai finahane as San Pedro makinan fax. Binisita papa' un' taloa'ne ya ha abisa si Lusifet na yangin ti man-apase na mes para u kineni' halom gi kotte. Chumaleg si Lusifet ya ilegña, “Ya manu Duñg 'nai para u fañgone abugaumu?” Magpu i nobena!

Back to top Email This Story Print This Story

 

Home | Weather | Advertising | Classifieds | Subscription | Contact Us | About Us | Archives
©2006 Saipan Tribune. All Rights Reserved

MORE Opinion