{"id":12806,"date":"2011-10-03T08:02:11","date_gmt":"2011-10-03T08:02:11","guid":{"rendered":"http:\/\/newspaper.ctsi-logistics.com\/?p=12806"},"modified":"2011-10-03T08:02:11","modified_gmt":"2011-10-03T08:02:11","slug":"gi-halom-hoyun-dibi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/gi-halom-hoyun-dibi\/","title":{"rendered":"Gi halom hoyun dibi"},"content":{"rendered":"<div>By John S. DelRosario Jr.<br \/>\nContributing Author<\/div>\n<p>Guaha hagas ta letke na man-sa\u00f1gan: &#8220;Yangin gaige hau gi halom hoyu, na para guiadogmu \u2019sino un\u2019 hafot maisa hau&#8221;. \u00a0Estague\u2019 na estau \u2019nai man-gaige hit pagu. Ala kuenta, hita mismu gumuadog madogta pot mas ke trenta a\u00f1os na tiempu.<\/p>\n<p>Finenina ta guadog sinparat esta\u2019i fondu i programan man-ritirau. Todu klasen piku, pala, kama\u2019, fusi\u00f1os, kuha yan otru siha traste man-guadog tana\u2019 fan atatiye lau esta ha\u2019 tadu\u00f1g mampos i madogta. De hemunos kau ma\u2019pe ya u fan disgrasiau i los prohimus. Guadog!<\/p>\n<p>Sige pagu i atrasau na konsehu siha na debi mohon tana\u2019 para guinadogta \u2019nai sisi\u00f1a ha\u2019 ta hagu\u2019 huyu\u00f1g i kanton hoyu. Dididi\u2019 atrasau sa\u2019 ta tampe hit esta. Tinaka\u2019 tiempu estake si\u00f1a ta lagnos hit ginen ennau na diskuidu. Enfin, makat na kondision sa\u2019 tat seguru na si\u00f1a ta lagnos hit ginen ennau na tadu\u00f1g hoyu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I mas man-famosu na ekonomista sige ma-abisa i mas man-atbansau na nasion deste Uropa, Amerika yan Asia haf\u2019 mauleg na pasu \u00a0iu fam machogue pot no u basnag ekonomian niha. Era, i abisu pot no u megai\u00f1a gaston operasion gobietnu ke hafa humahalom gi kaha. Todu pagu pumadedese da\u00f1kulu na maribahan nina\u2019 halom kontribusion gi kahan gobietnun niha. Pues, da\u00f1kulu mampos i kuenta ke hafa humahalom.<\/p>\n<p>Amerika megai ma\u00f1aunau gi todu klasen programan benefisiu ginen i federat pot para u tohnen \u00f1aihon chinatsagan niha. Kontodo i man-machochochu\u2019 ni man-ma-utot oran niha bumenefifisia programan food stamps. Fuera de dibi, fuetsau debi u fan man-apase kontribusion tax, atkilon guma, sasyan, yan otru siha obligasion familia. Megai lokue\u2019 umabandona gima\u2019 niha sa\u2019 kanaha\u2019 tumai bali i apas yan podu\u00f1g balin propiadat na tiempu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p><strong>Planun Adelantu<\/strong><\/p>\n<p>I hanom tasi si\u00f1a hana\u2019 ma\u2019ya i boti. Si\u00f1a lokue ha fondu. \u2019An afnu\u2019, ha hatsa hulu\u2019 gi supin tasi. \u2019An ma\u2019te ha pega gi fondu. Parehu yan finapos tautau hagu mismu si\u00f1a muna\u2019 ma\u2019ya\u2019 \u2019sino fumondu botimu.<\/p>\n<p>Memegai\u00f1a ti kumomple guinifen niha lau enfin manae\u2019 animu ya man-mattu guihe na eskalera \u2019nai tufu\u00f1gon hafa kontribusion niha. Enfin, todu u fan pinalalae\u2019 ni parehu magta\u2019 la\u00f1gat gi matti\u00f1gan de hemunos ke hafa rayamu pat galun gi apaga\u2019mu. Fan atan ya un\u2019 gaiase\u2019 ni prohimumu sa\u2019 gai direchu lokue huma\u00f1go\u00f1g taimanu hau mismu.<\/p>\n<p>Gi uttimu, siempre todus u fa\u00f1garera halom gi un\u2019 taifondu na liya\u00f1g ni mafatinas deste antes de tiempon antigu. Tat sin\u2019 riku \u2019sino poble. Parehu galun gi menan i Saina. Un\u2019 mafa\u00f1agu, la\u2019la\u2019 yan matai. Ya maseha hafa guahamu, ni unu si\u00f1a un\u2019 kilili \u2019nai mattu oran madisponimu. Estague i petmanente na potsun lina\u2019la ni ti si\u00f1a ta tulaika \u2019sino diroga.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p><strong>Direchon Due\u00f1u<\/strong><\/p>\n<p>Guaha kausan \u2019nai hu lie\u2019 i kotte ha ta\u2019lun dumispone disposision matai na due\u00f1on tanu. Un\u2019 ratu ha\u2019 se\u00f1or sa\u2019 sage\u2019 i para un\u2019 ta\u2019lun dumispone i esta ha manifesta i duenun tanu kumu i &#8220;uttimum na dinseha\u00f1a yan minalago\u2019\u00f1a&#8221;.<\/p>\n<p>Hayegue\u2019 munae\u2019 i kotte atoridat para u atrebigue\u2019 tuma\u2019lon dumispone i esta madispacha na dinisehan i due\u00f1u? Kau i jues guennau na kausa malag i simienteyu ya kumonfirensia yan i due\u00f1un tanu\u2019 na para u plachae\u2019 i uttimu na dinseha yan minalgu\u2019 i due\u00f1u?<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ha bogbug un\u2019 lahen mame munton siboyas hagu ya ha pega gi halom dineblan papet. Ha faisenyu\u2019 kau malaguyu\u2019 mamahan. I chelu\u00f1a, ha chule\u2019 binegbog\u00f1a ya ha pega gi karetahu dispues ileg\u00f1a, &#8220;Guaha Uncle John piniloghu gi sasyanmu ya mauleg unna\u2019 tunog \u2019an mattu hau giya hamyu&#8221;. I unu pitbetsu, i otru antau ya oppan i diffirensia gi haye ume\u2019eku\u00f1gog finu\u2019 saina\u00f1a.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Antes na tiempu, i antigu na peskadot ha papastu i lagua gi halom achu\u2019 rubentasion. Estake mauleg minido\u00f1g\u00f1a \u2019nai makusecha. Gi un\u2019 maipe na taloane, gatdun i ga\u2019ga\u2019 sa\u2019 finalulon ni tali\u00f1a. Malolofan un\u2019 patgon ya ha sotta \u2019sino trinaba.<\/p>\n<p>Un\u2019 dia pumepeska i patgon ya rinimpua boti\u00f1a ni loka\u2019 la\u00f1gat. Sige muna\u00f1gu halom gi tanu ha espipiha satbasio\u00f1a. Linie\u2019 ni lagua ya binatsala lahom estake safu gi rubentasion. Era i muna\u2019 libregue\u2019 i mismu lagua ni hana\u2019 libre antes. Moralidat i estoria?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By John S. DelRosario Jr. Contributing Author Guaha hagas ta letke na man-sa\u00f1gan: &#8220;Yangin gaige&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-12806","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12806","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12806"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12806\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12806"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12806"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12806"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}