{"id":154828,"date":"2011-09-04T22:40:00","date_gmt":"2011-09-04T22:40:00","guid":{"rendered":"http:\/\/bd53e7bd-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2011-09-04T22:40:00","modified_gmt":"2011-09-04T22:40:00","slug":"bd53e7d1-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/bd53e7d1-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Priniponen mapunu&#8217; ayudu gi man-namase&#8217;"},"content":{"rendered":"<p>Unu gi kuattru na priniponen para umasatba probleman fondun programan man-ritirau i para umapunu&#8217; ayudu para i man-mala\u00f1gu yan mas man-na&#8217;mase&#8217;.<\/p>\n<p>Esta hu upus sasalaguan para bai&#8217; ke komprende kau magahet i estorian gaseta. Rason? Hafa na para i mas man-namase&#8217; linala&#8217; niha para in&#8217; itut ayudu ni maresisibe pagu? Anog klaru hafa na karetatibun tautau hamyu, parehu ha&#8217; i membron i board programan man-ritirau yan konsuttadot miyu.<\/p>\n<p>Kau si\u00f1a in&#8217; faisen &#8216;nos kuantos administrasion yan lehislatura tatte kau este na premiu sineda&#8217; niha i para u fan masen punu&#8217; i man-mala\u00f1gu? Kau justisia para i man-mala\u00f1gu na siha pagu para u kinatga malabidan niha gi ma&#8217;pos na trenta&#8217;i dos a\u00f1os? Kau este na prinipone solu nina&#8217; si\u00f1an i programa yan offisiat publiku i para in&#8217; \u00f1ikut haanen mas man-na&#8217;mase&#8217;?<\/p>\n<p>Megai gi entre man-mala\u00f1gu esta kulan man-masimientu tatautau niha kontra wheel chair, diariu. Megai lokue&#8217; umususune dialysis tres biahe gi semana para u fan makula haga&#8217; niha. Kumeke ileg\u00f1a este na kondision na matai re\u00f1ihion niha mina&#8217; mana fan gagas haga&#8217; niha ginen i makina.<\/p>\n<p>Dalai ya taiguenau he\u00f1un miyu i para i mas man-tai nina&#8217; si\u00f1a finenina para in&#8217; sen punu&#8217; linala&#8217; niha. Faisen ayu siha na gobietno yan lehislatura i fumata\u00f1gaye i apas kontribusion hafa mas gaige gi ma\u00f1gas chininan niha ke este na diskuidu i pumalolopu&#8217; hit pagu. Lastima i promesan para uma-adelanta haanen i linahyan. Este pagu na sasalaguan guinifen miyu?<\/p>\n<p>[B]&#8217;Nai a\u00f1glu&#8217; i tipu&#8217; paraisu[\/B]<\/p>\n<p>I gaston utilidat, fuetsau ha huchum lamegai na pettan bisnis siha guine. I H-Mark uttimu humuchum-gue&#8217; pot este dichu na rason. Ileleg\u00f1a na inipos guaguan i apas kandet na esta ti sinedegue&#8217; mamatinas ganansia.<\/p>\n<p>Este na sentimentu ha ta&#8217;lon umeku (re-echo) finu&#8217; otru siha man-lada\u00f1kulu na kometsiante ni dumi\u00f1gu tano&#8217;ta guine gi alacha. Yangin ni ganansia, tat bali\u00f1a sumaga yangin puru ha&#8217; para huyu\u00f1g. Mas guaguan bumisnis guine giya Marianas!<\/p>\n<p>Este na chinatsaga, mampos ha estotbayu&#8217; port rason na yangin taya&#8217; adelanton i tetehnan na tropan kometsiante, pues a\u00f1goghu na mas kohu i kahan iya Marianas. Guse&#8217;\u00f1a fuetsau lamegai na empleau u fan madispacha ginen che&#8217;cu&#8217; niha gi ti apmam yan pagu.<\/p>\n<p>I komunidan bisnis kulan makenaria yan haga&#8217; i tanu&#8217;. Gigon fontun ya sumaunau ma\u00f1ufa&#8217; matti\u00f1gan, pues ti chagu&#8217; gi santatte &#8216;nai man-gaige hit mamifila para ta yoguan maisa hit gi kantit dibi. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>[B]Atan ya un&#8217; gef atan[\/B]<\/p>\n<p>I man-guelota tat mattiru ti masu\u00f1gon pot i manatatte na famaguon niha. Todu klasen minamahlau machah&#8217;lau dibuenamente. Lau ni unu man-isague pot man-gaige ha&#8217; i pidasus niha gi santatte.<\/p>\n<p>Maseha mamoble, ni unu umatrebigue&#8217; tumulaika i pisun onrau yan antau na tradision natibu. Todu i mas man-didog na chinatsaga masu\u00f1gun gi halom chubaskon linau yan dilubiun pineble. Ayu ha&#8217; premiun niha i man-gaige hit guine pot ginen pinasensian yan mines\u00f1gon niha.<\/p>\n<p>Yangin un&#8217; la\u00f1gag tumulaikan \u00f1aihon linala&#8217; tradision tanu&#8217; pot attifisiu yan ma&#8217;lag na guinife ni hagas ti hayuta, pues repite finu&#8217; un&#8217; kantata ni ilegna, &#8220;&#8230;lau ti si\u00f1a hu tulaika sa&#8217; tat mas gefsaga, kumu ayu siha na islas i islas Marianas.&#8221;<\/p>\n<p>Gi finu&#8217; un&#8217; amku, &#8220;Esta listuyu&#8217; humanau. Unu minagofhu i ni unu gi famaguonhu huna&#8217; tekun pot malabidahu ti kombene&#8221;. Mauleg ta su\u00f1gun hafa guinahata sa&#8217; bira birada guaha ha&#8217; siempre mas antau na rinispueta gi halom maseha hafa na chubasku. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Puti finapos un&#8217; poblen guma&#8217; lau man-magof yan ma\u00f1gontentu ham gi todu mattiru ni in&#8217;fagchae&#8217; mona. Taya&#8217; yanu na plaset yan lamegai fina&#8217; hagu&#8217; gi tanu&#8217; mamoble. Entre gualu, tasi yan tadu\u00f1g na halom tanu in&#8217; bisita pot prebinsion familia.<\/p>\n<p>Man-eskuela ham antes sin school lunch program. Lokue&#8217; in&#8217; lachai gumulusune sin petmission tinanom estudiante siha fioles, tumates, abuchuelas yan otru siha fina&#8217; golai. Kontodu asigan guaka in&#8217; kanu&#8217; kulan totchen golai ni in&#8217; saulag ginen i hatdin estudiante. Daflogue, dispues na chadeg hau guatu i drinking fountain antes de mina&#8217; dos na kampana. ***<\/p>\n<p>Ai, sali ham ni dumi\u00f1gu i gima&#8217; an oga&#8217;an sin alimientu de man-\u00f1gaha&#8217; hulu&#8217; gi la\u00f1get. Dispues de eskuela yan doktrina, tulus hau para i gualu esta&#8217;i minachom atdau. Famokat tatte gi gima&#8217; ya un&#8217; alulaye tarehamu antes de sena, lisayu, yan estudiu. Lau ni unu sumeha ginen pinitsigen presisu siha na tinagu&#8217; yan antau na finana&#8217;guen ma\u00f1ainan mame. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>&#8216;An chatagmag, inna&#8217; masa i amotsa gi oran &#8216;las kuattro antes de oran misa gi hilu&#8217; foggun hayu. De hemunos kau chata&#8217;an yan mama\u00f1glu, debi i amotsa u masa. Me&#8217;nan foggun hayu-yu&#8217; ni makreansa &#8216;sino malulug muna&#8217; masa sentadan familia. Man\u00f1ge na hinegsa i manalagun hilu&#8217;guafe. Buente ayu na sumen man\u00f1ge, todu nina&#8217;lagun nana. Ha payune uson guafe gi finatinas\u00f1a siha.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Megai gi entre man-chai idathu chumage la\u00f1an &#8216;an aflitu ni mana&#8217;ye gi hilu&#8217; mamaipe na hinegsa&#8217; yan dididi. soyu&#8217;. Hombre, bokan poble pot taya&#8217; totche. Guaha na tiempu &#8216;nai hu imbelekeruye pot ginacha&#8217; kulan hu ta\u00f1gan naihon pot para &#8216;bai na satisfechu paladathu. Paire na amotsa ke Breakfast of Champions! <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Hu soda&#8217; un pupue\u00f1ge i amku sumesena kihadas yan ilun un&#8217; da\u00f1kulu na dofin ni mana&#8217; masan masaha\u00f1g gi hilu foggun. Sumehayu lau dipsues hu chule&#8217;guan ni na&#8217;\u00f1a sa&#8217; ai na pairen boka piot ya un&#8217; totche gi fina deni ni esta malala&#8217;et ni pinika\u00f1a. Diberas, deste ayu na tiempu hu usune muna&#8217; gasgas ilun dofin yan kachu&#8217; sa&#8217; paire na sentadan poble. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>&#8216;Nai macho&#8217;chu&#8217;yu&#8217; antes gi Saipan Stevedore muna&#8217; tunog kostat nobienta libra na simientu tula noche, sige hu adu&#8217; kau guaha oran sena. Mattu dispues oran boka. Gi halom kusina, estaba dos kalahen kaddun tola\u00f1g guaka yan man-da\u00f1kulu siha na pidasu.<\/p>\n<p>Pot primet biahe &#8216;nai hulie&#8217; man-da\u00f1kulu na pidason tola\u00f1g man-makadon machaleg &#8216;sino sa\u00f1karon. Ileg\u00f1a un&#8217; amku&#8217; na para bai&#8217; fanhakot &#8216;sino dimalasyu. Ensegidas hu chule&#8217; patteghu ya sumuhayu. Hu birayu&#8217; para bai&#8217; fa\u00f1ule&#8217; talu lau esta fondun satten ha&#8217;. Ha aga\u00f1gyu otru amku&#8217; para bai&#8217; chule&#8217; sebla\u00f1a. Haf&#8217; na sentadan tiempon Samson. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Man\u00f1ge&#8217; magahet sentadan natibu lau mi-sustansia tat kumu mantika yan esta fafa&#8217;et ni kantidan asiga. Guaha lokue&#8217; na mamames pot inipos ayinomoto&#8217;. Para un&#8217; si\u00f1a chumochu&#8217; bokan natibu debi un&#8217; makalamya yan lokue&#8217; mu\u00f1ga ma-ambentuye sa&#8217; hagu ha&#8217; dada&#8217;da&#8217;. Gigon un&#8217; daflogue i kaddon tola\u00f1g, mauleg\u00f1a chamu a&#8217;asun gi menan television sa&#8217; haf&#8217; siempre na mapotge babuen Buninas hau dispues de un&#8217; mes. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Gi lanchon Tagpochau, in&#8217; kreni kase dose ni man-mamigan na uma\u00f1g da\u00f1kulu. In&#8217; tinu ya in&#8217;fa&#8217; totchen taloane. Paire na boka hombre hana&#8217; fan losus ham todu gi halom tinanom sunen bisaya. Adahe na losus, hombre tautau mona&#8217; sinigun ni estotbun lanan abune.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Unu gi kuattru na priniponen para umasatba probleman fondun programan man-ritirau i para umapunu&#8217; ayudu para i man-mala\u00f1gu yan mas man-na&#8217;mase&#8217;.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-154828","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/154828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=154828"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/154828\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=154828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=154828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=154828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}