{"id":155508,"date":"2011-10-02T19:04:00","date_gmt":"2011-10-02T19:04:00","guid":{"rendered":"http:\/\/bd700a11-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2011-10-02T19:04:00","modified_gmt":"2011-10-02T19:04:00","slug":"bd700a25-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/bd700a25-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Gi halom hoyun dibi"},"content":{"rendered":"<p>Guaha hagas ta letke na man-sa\u00f1gan: &#8220;Yangin gaige hau gi halom hoyu, na para guiadogmu &#8216;sino un&#8217; hafot maisa hau&#8221;. \u00a0Estague&#8217; na estau &#8216;nai man-gaige hit pagu. Ala kuenta, hita mismu gumuadog madogta pot mas ke trenta a\u00f1os na tiempu.<\/p>\n<p>Finenina ta guadog sinparat esta&#8217;i fondu i programan man-ritirau. Todu klasen piku, pala, kama&#8217;, fusi\u00f1os, kuha yan otru siha traste man-guadog tana&#8217; fan atatiye lau esta ha&#8217; tadu\u00f1g mampos i madogta. De hemunos kau ma&#8217;pe ya u fan disgrasiau i los prohimus. Guadog!<\/p>\n<p>Sige pagu i atrasau na konsehu siha na debi mohon tana&#8217; para guinadogta &#8216;nai sisi\u00f1a ha&#8217; ta hagu&#8217; huyu\u00f1g i kanton hoyu. Dididi&#8217; atrasau sa&#8217; ta tampe hit esta. Tinaka&#8217; tiempu estake si\u00f1a ta lagnos hit ginen ennau na diskuidu. Enfin, makat na kondision sa&#8217; tat seguru na si\u00f1a ta lagnos hit ginen ennau na tadu\u00f1g hoyu. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I mas man-famosu na ekonomista sige ma-abisa i mas man-atbansau na nasion deste Uropa, Amerika yan Asia haf&#8217; mauleg na pasu \u00a0iu fam machogue pot no u basnag ekonomian niha. Era, i abisu pot no u megai\u00f1a gaston operasion gobietnu ke hafa humahalom gi kaha. Todu pagu pumadedese da\u00f1kulu na maribahan nina&#8217; halom kontribusion gi kahan gobietnun niha. Pues, da\u00f1kulu mampos i kuenta ke hafa humahalom.<\/p>\n<p>Amerika megai ma\u00f1aunau gi todu klasen programan benefisiu ginen i federat pot para u tohnen \u00f1aihon chinatsagan niha. Kontodo i man-machochochu&#8217; ni man-ma-utot oran niha bumenefifisia programan food stamps. Fuera de dibi, fuetsau debi u fan man-apase kontribusion tax, atkilon guma, sasyan, yan otru siha obligasion familia. Megai lokue&#8217; umabandona gima&#8217; niha sa&#8217; kanaha&#8217; tumai bali i apas yan podu\u00f1g balin propiadat na tiempu. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>[B]Planun Adelantu[\/B]<\/p>\n<p>I hanom tasi si\u00f1a hana&#8217; ma&#8217;ya i boti. Si\u00f1a lokue ha fondu. &#8216;An afnu&#8217;, ha hatsa hulu&#8217; gi supin tasi. &#8216;An ma&#8217;te ha pega gi fondu. Parehu yan finapos tautau hagu mismu si\u00f1a muna&#8217; ma&#8217;ya&#8217; &#8216;sino fumondu botimu.<\/p>\n<p>Memegai\u00f1a ti kumomple guinifen niha lau enfin manae&#8217; animu ya man-mattu guihe na eskalera &#8216;nai tufu\u00f1gon hafa kontribusion niha. Enfin, todu u fan pinalalae&#8217; ni parehu magta&#8217; la\u00f1gat gi matti\u00f1gan de hemunos ke hafa rayamu pat galun gi apaga&#8217;mu. Fan atan ya un&#8217; gaiase&#8217; ni prohimumu sa&#8217; gai direchu lokue huma\u00f1go\u00f1g taimanu hau mismu.<\/p>\n<p>Gi uttimu, siempre todus u fa\u00f1garera halom gi un&#8217; taifondu na liya\u00f1g ni mafatinas deste antes de tiempon antigu. Tat sin&#8217; riku &#8216;sino poble. Parehu galun gi menan i Saina. Un&#8217; mafa\u00f1agu, la&#8217;la&#8217; yan matai. Ya maseha hafa guahamu, ni unu si\u00f1a un&#8217; kilili &#8216;nai mattu oran madisponimu. Estague i petmanente na potsun lina&#8217;la ni ti si\u00f1a ta tulaika &#8216;sino diroga. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>[B]Direchon Due\u00f1u[\/B]<\/p>\n<p>Guaha kausan &#8216;nai hu lie&#8217; i kotte ha ta&#8217;lun dumispone disposision matai na due\u00f1on tanu. Un&#8217; ratu ha&#8217; se\u00f1or sa&#8217; sage&#8217; i para un&#8217; ta&#8217;lun dumispone i esta ha manifesta i duenun tanu kumu i &#8220;uttimum na dinseha\u00f1a yan minalago&#8217;\u00f1a&#8221;.<\/p>\n<p>Hayegue&#8217; munae&#8217; i kotte atoridat para u atrebigue&#8217; tuma&#8217;lon dumispone i esta madispacha na dinisehan i due\u00f1u? Kau i jues guennau na kausa malag i simienteyu ya kumonfirensia yan i due\u00f1un tanu&#8217; na para u plachae&#8217; i uttimu na dinseha yan minalgu&#8217; i due\u00f1u? <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ha bogbug un&#8217; lahen mame munton siboyas hagu ya ha pega gi halom dineblan papet. Ha faisenyu&#8217; kau malaguyu&#8217; mamahan. I chelu\u00f1a, ha chule&#8217; binegbog\u00f1a ya ha pega gi karetahu dispues ileg\u00f1a, &#8220;Guaha Uncle John piniloghu gi sasyanmu ya mauleg unna&#8217; tunog &#8216;an mattu hau giya hamyu&#8221;. I unu pitbetsu, i otru antau ya oppan i diffirensia gi haye ume&#8217;eku\u00f1gog finu&#8217; saina\u00f1a. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Antes na tiempu, i antigu na peskadot ha papastu i lagua gi halom achu&#8217; rubentasion. Estake mauleg minido\u00f1g\u00f1a &#8216;nai makusecha. Gi un&#8217; maipe na taloane, gatdun i ga&#8217;ga&#8217; sa&#8217; finalulon ni tali\u00f1a. Malolofan un&#8217; patgon ya ha sotta &#8216;sino trinaba.<\/p>\n<p>Un&#8217; dia pumepeska i patgon ya rinimpua boti\u00f1a ni loka&#8217; la\u00f1gat. Sige muna\u00f1gu halom gi tanu ha espipiha satbasio\u00f1a. Linie&#8217; ni lagua ya binatsala lahom estake safu gi rubentasion. Era i muna&#8217; libregue&#8217; i mismu lagua ni hana&#8217; libre antes. Moralidat i estoria?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Guaha hagas ta letke na man-sa\u00f1gan: &#8220;Yangin gaige hau gi halom hoyu, na para guiadogmu &#8216;sino un&#8217; hafot maisa hau&#8221;. \u00a0Estague&#8217; na estau &#8216;nai man-gaige hit pagu. Ala kuenta, hita mismu gumuadog madogta pot mas ke trenta a\u00f1os na tiempu.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-155508","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/155508","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=155508"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/155508\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=155508"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=155508"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=155508"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}