{"id":156442,"date":"2011-11-07T12:23:00","date_gmt":"2011-11-07T12:23:00","guid":{"rendered":"http:\/\/bd8fe99f-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2011-11-07T12:23:00","modified_gmt":"2011-11-07T12:23:00","slug":"bd8fe9b6-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/bd8fe9b6-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Sustansiau Na Diskuidu"},"content":{"rendered":"<p>Guaha man-sustansiau siha na asuntu &#8216;nai ta diskuida hit gi mapos na trenta a\u00f1os. Buente ti tana&#8217; presisu &#8216;sino guaha otru asuntu siha tumane&#8217; hit. Lau gaige na ta kuestiotiona pagu hafa na ti si\u00f1a ta dispone lau hagas fi\u00f1kas Marianas.<\/p>\n<p>Pot ihemplo i guihan yan mina siha gi halom tasi: Si\u00f1a guaha kampu gi bandan guihan lau todu negosiu yan otru nasion pot makone&#8217; i man-lalauya siha na guihan debi u iniluye nu i federat. &#8216;Nai mattu gi mina, tat kumu la\u00f1a, si\u00f1a ha&#8217; man-ma\u00f1age hit lau i federat due\u00f1u nu i maseha hafa na fina&#8217; mina gi halom 200 miyas na tasin Marianas.<\/p>\n<p>Todu si\u00f1a ta sodae&#8217; lehitimu rason hafa na debi hita tafan due\u00f1u nu i guihan yan mina gi halom tasin Marianas. Lau areglon minan tasi gaige este gi responsablidat federat, ahe&#8217; ti iya Marianas. Kontodu Hawaii, California, Oregon yan Washington na estados siha, i federat due\u00f1u ni minan niha. Estadu siha lokue&#8217; gi sanhaya gi kanton tasi man-gaige gi papa&#8217; federat.<\/p>\n<p>Man-diskuidau hit nu este na asuntu. Lastima, sa&#8217; guaha kampu para ta petsige gumu&#8217;ot man-due\u00f1u ni minan tasita esta i Matsu 1987. Guiya este na sakan &#8216;nai umefektibu lai federat pot disposision todu mina gi halom 200 miyas na tasi gi papa&#8217; bandera\u00f1a. Ni hafa ta chogue pagu, mampos man-atrasau hit tumuka i asuntu &#8216;nai esta masimientu gi hechuran lai federat.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Gi fina&#8217; kanta mamaisen i prohimu man-ma\u00f1ge i Chamorro. Ha faisen todus na u bira siha tatte pot para uma-abiba i kutturan natibu. Ti baba na finaisen lau guaha motibu na manhanau lamegai na tautauta para America. I Chamorro ni malulug tradision yan kutura ti u malefa amanu i chalan i gima&#8217;. Gaige este na sensia giya hita sa&#8217; todu lastrota man-ma-imprinta gi inai este siha na islas.<\/p>\n<p>Lau &#8216;nai taya appottunidat chochu&#8217; para mantension familia, siempre u tulus siha para otru lugat &#8216;nai si\u00f1a man-la&#8217;la&#8217; disiente. Dispues buente &#8216;an todu man-felis edukasion famaguon niha &#8216;nai ha tutuhon humassu para u bira siha tatte gi gima&#8217;. Megai dumi\u00f1gu i tanu&#8217; pot este na chinatsaga. Ti isau niha i man-hanau sa&#8217; ennau uttimu suspirus para i los prohimos gi todu animon niha manman-aligau disiente na mantension familia. I paraisun natibu mama&#8217; sasalaguan. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Megai sumosoyu&#8217; presetbasion kuttura kulan mohon kineni&#8217; atulai ni si\u00f1a ta asne ya ta sahguan halom gi taru. Estague&#8217; sumen lache na sineyu&#8217; yan hinassu. I puntu i para tana&#8217; la&#8217;la&#8217; hafa kutturata yan tradision natibu. I sasyan i usun li\u00f1guahe diariu ginen halom guma&#8217; huyo\u00f1g. Sin este, puru hit ha&#8217; fabulus de chispas kulan mohon nuebu na hugete.<\/p>\n<p>Hafa minapot\u00f1a para un&#8217; finu&#8217; Chamorruye famaguonmu desde ke ma\u00f1gahulu&#8217; an&#8217; oga&#8217;an esta&#8217;i oran deskansu &#8216;an pupue\u00f1ge? Kumu saina, guaha problemamu umusa i mismu hila&#8217;mu? Kau este na sessu hit man-finu Chamorro-I\u00f1glis, tat kumu, &#8220;they taguing me to bring more&#8230;&#8221; &#8216;sino, &#8220;play on this side because if the kareta comes and chiniget you, hekua&#8217; tihu tu\u00f1gu&#8221;.<\/p>\n<p>Suheta usun dos hula&#8217; gi ma-abiban li\u00f1guahe yan tradision natibu. Pega mona i primet pasumu ya un&#8217; saunau umabiba sinsiyu i sessu ta letke&#8211;usun li\u00f1guahe diariu. Yangin si\u00f1a este ta usa diariu yan famaguonta, pues ti presisu un&#8217; manadan konfirensia pot kuttura sa&#8217; gaige na manhale&#8217; fime gi diariu na usun hila natibu. Estague&#8217; satbasionta kumu Chamorro. Estague&#8217; uttimu atmas natibu gi ma-abiban kuttura\u00f1a yan tradision.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Mampos taya&#8217; pinasensia gi hafa presisu para ta petsige pot adelanton linala&#8217; linahyan. Memegai\u00f1a &#8216;nai man-mefnu hit sin sustansia. Dispues, ta dispacha i asuntu ma\u00f1gontentu. Kulan pasaheru ni para u fan malag San Roque. Todu man-listu man-hanau lau todu lokue&#8217; ma\u00f1aunau gi ma-aligau yaben kareta. \u00a0Lau hagas ha&#8217; i yabe gi saga\u00f1a. De dios mihu. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Rason na hu sen fama offisiun maestro yan lancheru sa&#8217; kada unu mamatinas planun aksion. I maestro ha pega papa&#8217; planun un&#8217; semana desde kuentas, social studies, science yan English. Dispues hana&#8217; guaha sensura pot para u atan kuantu gi estudiante\u00f1a kumomprende i finanague\u00f1a. Ha ebalua ayu na estudiante\u00f1a i man-dispasiu gi leksion niha. Ha chage umayudaye pot para u fan gigigu yan i pumalu.<\/p>\n<p>I lancheru, ha pega papa&#8217; todu planon hafa para u tanom. Desde lugat ni para umana&#8217; gasga, aladu, yan ma-abonuye, mangaige este gi planu\u00f1a. Ginen i mapos na sakan &#8216;nai halie&#8217; hafa gi tinanom\u00f1a fahna, hafa dispasiu, yan taimanu &#8216;nai para u asegura na mamatinasgue&#8217; mas ganansia na sakan. Desde apas hutnaleros, abonu, simiya, sisteman irrigation (hanom), todu monhayan esta ha katkula. Kontodu i kinalamten klima gaige ennau gi hinasso\u00f1a. Mauleg tafan eyag manman-planu maseha pot satbasionta mismu. <\/p>\n<p>Hafa benefisio\u00f1a i un&#8217; planea maseha un&#8217; dia gi haanimu? Da\u00f1kulu na difirensia yan ayu i kiinibrutru na kinalamten gi haane. Siempre gi minachom atdao un&#8217; lie&#8217; hafa siha un&#8217; komple yan hafa mas presisu para un&#8217; chogue gi sigiente dia. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Si Moises ha esgaihon tautau\u00f1a gi halom fotten ha&#8217;ilas, maipe, taya&#8217; hanom ni ne\u00f1kano&#8217; lau ti ha abandona tautau\u00f1a. Dispues de hana fan safu &#8216;nai magacha&#8217; i edda&#8217; iya Jordan, ha birague&#8217; talu tatte giya Ehiptu para u kone&#8217; i tetehnan. Gi halom un&#8217; sapet, ha komple matago&#8217;\u00f1a esta&#8217;i uttuimu. Guaha gi halom man-ma&#8217;gasta gai sensia taiguine?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Guaha man-sustansiau siha na asuntu &#8216;nai ta diskuida hit gi mapos na trenta a\u00f1os. Buente ti tana&#8217; presisu &#8216;sino guaha otru asuntu siha tumane&#8217; hit. Lau gaige na ta kuestiotiona pagu hafa na ti si\u00f1a ta dispone lau hagas fi\u00f1kas Marianas.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-156442","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/156442","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=156442"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/156442\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=156442"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=156442"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=156442"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}