{"id":158475,"date":"2012-01-29T19:30:00","date_gmt":"2012-01-29T19:30:00","guid":{"rendered":"http:\/\/be055457-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2012-01-29T19:30:00","modified_gmt":"2012-01-29T19:30:00","slug":"be055467-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/be055467-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Priniponen mabenden tanu&#8217; publiku"},"content":{"rendered":"<p>Un&#8217; propositu ginen i gobietno para u ma-amenda i Attikulu Onse (Article 11) gi konstitusion &#8216;nai para umasede mabenden tanu&#8217; publiku guatu gi hotels yan golf resorts siha guine.<\/p>\n<p>Ileleg\u00f1a i gobietno na da\u00f1kulu na salape para u rikohe iya Marianas yangin masede este na ginagau\u00f1a. Mampos megai dibi\u00f1a i gobietnamenton iya Marianas: $300 miyon para i programan man-ritirau, $25 miyon na dibi gi mapos na sakan lamayot patte para i medical referral yan tinetpe podu\u00f1g kontribusion tax &#8216;nai gi mismu tiempu sige ha&#8217; hulu&#8217; i obligasio\u00f1a.<\/p>\n<p>I dichu asuntu gi este na prinipone: Kau enfin guiya este satbasion petmanente gi sumen chafleg na ekonomian iya Marianas para i man-mamamaila&#8217; siha na tiempu? Kulan i ma-offrerese katsun temporariu pot para u satbague&#8217; i gobietno ginen kantidan dibi\u00f1a pagu. Haf&#8217; ya ta padese mismu problema gi halom 10 esta 20 a\u00f1os na tiempu? Kau u guaguaha&#8217; mas tanu&#8217; publiku para umabende talu pot diskuidon manehante?<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu, estague&#8217; na tropa i sumupopotta i Attikulu Dose ni umamot i mangai tanu&#8217; praibet patte gi solu direchon niha dumispone propiadat niha.<\/p>\n<p>I asuntu siempre umapresenta gi hechuran ineku\u00f1gog publiku deste Luta, Tinian yan Saipan. Mauleg ta hu\u00f1gog hafa sentimientun linahyan pot este prinipone.<\/p>\n<p>&#8216;Nai chafleg kontodu hospitat<\/p>\n<p>Mampos chafleg, tai fondu i kahan iya Marianas na kontodu hospitatta sumen mala\u00f1gu gi bandan pottanmoneda. Taya fondu para uson setbision hinemlu&#8217; gi man-mala\u00f1gu siha.<\/p>\n<p>Lau hagas mananae&#8217; salape kase $27 miyon pesos gi sakan. Mapuge i nuebu na manehante $5 miyon pesos ya masotta para u ensinahyau puede ti matmos.<\/p>\n<p>Hasupag na disision ginen i gobietno lau ti tinilaika asienton obligasio\u00f1a umasegura na guaha alibiu para i solu na hospitat publiku guine.<\/p>\n<p>I diskuidu &#8216;nai ma-abiba mage didog na tiempon ha&#8217;ilas mediu probleman man-ma&#8217;gasta sa&#8217; todu lumie&#8217; na kimasosson i atuf gima&#8217; iya Marianas lau tinane&#8217; man-politikan na&#8217;tatah kulan famaguon elementariu gi plasen eskuela.<\/p>\n<p>Didog mampos i taya&#8217; salape gi kahan iya Marianas na kanaha&#8217; seguru na magpu&#8217; i programman man-ritirau gi halom dos a\u00f1os na tiempu. Lau madidibi i programa kase $300 miyon pesus pot hagas maletke obligasion niha i hagas yan presente na administrasion.<\/p>\n<p>Rason na ileleghu na ha fatoigue hit esta i tiempun ha&#8217;ilas sa&#8217; teug&#8217; mampos i taya&#8217; salape&#8217; para un&#8217; manadan obligasion. I sigiente na attikulu i para u fan ma-utot oran empleau gobietnu papa&#8217; esta i 56 oras gi kada dies dias.<\/p>\n<p>Menos mas i pottanmonedan (family wallet or purse) familia mientras sige hulu&#8217; i apas kandet, presiun nesessidat, yan otru siha obligasion. Megai lokue&#8217; u fan ma-amot ni primet guma&#8217; familia. Todu pot todu mas maribaha fuetsan fondun familia ginen hagas ha gagana na pagamientu.<\/p>\n<p>Mampos lokue&#8217; malahyu i \u00a0bandan bisnis. Megai humuchum pettan niha. Man-madispacha empleau ginen che&#8217;chu&#8217; niha dispues man-pinalo&#8217;pu&#8217; ni taya salape&#8217; para nesessidat familia. Yangin u guaha rinibahan empleau gobietnu, amanu mohon &#8216;nai para u fan macho&#8217;chu&#8217;?<\/p>\n<p>I ma\u00f1an lama\u00f1ana un&#8217; fatsu na kustumbre ni sumasa&#8217;pet hit pagu. Ni unu malagu&#8217; umatrebigue&#8217; mumasahalom pot no u inestotba tisun chinina\u00f1a &#8216;sino u doblau kotbata\u00f1a. Pagu, kontodu kotbatan \u00f1eti ta godde gi agaga&#8217;ta para ta fan e&#8217;gadu&#8217; gi tado\u00f1g na halom tanu&#8217;.<\/p>\n<p>Mampos makat i ta pokakate pagu sa&#8217; todu atmos banda kantit ya katkuet guinaifen ma\u00f1glu siempre un&#8217; chineneg guatu gi otru banda, ti un&#8217; safu. Ho\u00f1geyu&#8217; na esta mananayuyot-yu&#8217; na lache mohon este na tinige&#8217;hu sa bula para u fan mamadese. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Piniloghu na i hinanau i Naval Administration guine gi 1961 i mas baba na tiempu gi lina&#8217;la&#8217; tautau-ta. Lau inipos te&#8217;ug&#8217; i chinatsagan pagu na tiempu. Ni cho&#8217;chu&#8217; taya&#8217;, kada tumalag hilu&#8217; hau gumupu para i mapagahes i apas kandet. Gigon chumalamlam hau, kahulu i presiun gaselina yan ne\u00f1kanu&#8217;. Gigon un&#8217; lagnos pottanmonedamu, ma-utot oramu ni kumanu&#8217; hagas pagamientomu. A` Saina!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ma\u00f1ake un&#8217; sutteritu un&#8217; latan ham gi Payless. Ha na&#8217;na&#8217; gi gua&#8217;ot hagas kombentun pale ya humalom kumonfisat. Dispues de ha sa\u00f1gan todus, ninae&#8217; as pale un&#8217; anaku&#8217; na pinitensia. Hum manau si pale&#8217; ya ha pega halom gi kusinan niha i ham. Ha birague&#8217; i ma\u00f1ake ha espipiha i latan ham lau taigue.<\/p>\n<p>&#8232;Mattu gi otru semana ya ha konfisat \u00f1aihon putg un&#8217; sumen bonita na palao&#8217;an ni ha soda&#8217; gi kanton tasi. Finaisen as pale haye na&#8217;a\u00f1a yan manu &#8216;nai sumasaga. Ileg\u00f1a i prohimu, &#8220;Hmmm! Na\u00f1ga pale, un&#8217; hassu i ham?&#8221; Magpu&#8217; i nobena!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Un&#8217; propositu ginen i gobietno para u ma-amenda i Attikulu Onse (Article 11) gi konstitusion &#8216;nai para umasede mabenden tanu&#8217; publiku guatu gi hotels yan golf resorts siha guine.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-158475","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/158475","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=158475"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/158475\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=158475"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=158475"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=158475"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}