{"id":158660,"date":"2012-02-05T18:28:00","date_gmt":"2012-02-05T18:28:00","guid":{"rendered":"http:\/\/be0c00c4-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2012-02-05T18:28:00","modified_gmt":"2012-02-05T18:28:00","slug":"be0c00d7-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/be0c00d7-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Finatton Tiempon Ha&#8217;ilas"},"content":{"rendered":"<p>&#8216;Nai bula keble-ta, kulan hit apacha&#8217; ni sige lumiliku&#8217; bumoka katket lugat. Sige ha chatge i edut ni kana&#8217; pumupunu&#8217;gue&#8217; man-lofan mantension para i fanlihe\u00f1g\u00f1a. Sige talu gumupu, bumoka, gumimen kulan mohon taya&#8217; agupa&#8217;.<\/p>\n<p>Mattu tiempon mane\u00f1ghe\u00f1g ya tinampe todu i plaset cha&#8217;guan ni ais (snow). Matai \u00f1ala\u00f1g i apacha sa&#8217; ti muna&#8217; sah\u00f1ge gi tiempon abundansia. Gaige i edut na kada \u00f1ala\u00f1g chumochu ni hagas rinikohi\u00f1a siha mantension.  Kulan taiguhe i apacha&#8217; finaposta. <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>Gigigu finatton ha&#8217;ilas yan tiempun maipe. Hasan uchan para hanom magimen &#8216;sino tinanum. Mas menos i hanom gi tipu&#8217; siha. Dumispasiu mas i fuetsan grifu hombre ke unu para u mahahatsa talu i apas.<\/p>\n<p>Yangin apmam ha sagaye hit este na tiempun maipe, pues megai na tinanom u fan nina&#8217; tostus kontodu cha&#8217;guan siha gi kanton chalan yan sabana. U saunau tostus lokue&#8217; i betde na papet gi halom pottanmoneda-ta. De dios mihu!  <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>I didog na dibision gi entalu&#8217; covenant yan republican un&#8217; asuntu na makat ma-esgaihon gi halom inkabukau yan chubasko na tasi. Todu i dos kapitan achacha abaramtau pokat niha kumu timuneru gi halom pagyu, makeke suhaye un&#8217; da\u00f1kulun paderon gi sanmena. Taya&#8217; kampu para satbasion ya u dimalas parehu gigon ha sufa&#8217; paderon binibun publiku gi sanmena.  <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>Listu iya Israet para u ataka iya Iran gi ti apmam na tiempu pot para u yamag fasilidat mamatinas man-da\u00f1osu siha na bala ni si\u00f1a dumanche iya Amerika. Yangin u masusede este, pues mas lokue&#8217; gumuaguan i presiun la\u00f1a gi enteru elmundu. <\/p>\n<p>Kontodu hita guine siempre ta padese mas guaguan na apas hanom yan kandet. Ti namatman yangin i munanae&#8217; hit la\u00f1a ensegidas ha hatsa presiu\u00f1a pot i kulan asegurau i manana\u00f1ga na gera. Los uttimos, mas menos na la\u00f1a u guaha gi metkao enteru elmundo. <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p> Mampos te&#8217;ug pinadesen megai gi tautau-ta na esta ti manmalagu&#8217; man-manguife. Hombre amiguhu lau figu&#8217; as Buddy Magoo. Ileg\u00f1a, Esta puru ha&#8217; pinadesen pisadiya deste ke maribaha ora\u00f1a gi che&#8217;chu&#8217;. Ni para fahan lateria (setbessa) hokog!<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a na dinanche ayu na estoria pot apacha&#8217; yan i edut. Duru hit man-gupu sinparat &#8216;nai machuchuda&#8217; koble ginen betsata. &#8220;Ti ta poluye dididi&#8217; para &#8216;an ha gacha&#8217; hit induktun tiempu&#8221;. Ileg\u00f1a lokue&#8217; na guaha &#8216;nai mapot-gue&#8217; maigu&#8217; pot no u pisadiya talu. De dios ihu!  <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Payun-yu&#8217; poble sa&#8217; hagas susomyan pineble &#8216;nai duma\u00f1kulu-yu&#8217;. Megai lokue gi entre hamyu fumaposgue mismu sumen chatsaga na chalan. Ginen este na finaposta mina tanae&#8217; animu pot no ta repite gi famaguonta linala&#8217; miserable. Atan mona ya un&#8217; konsige hinanaumu. <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>&#8216;Nai hana huyu\u00f1g i Saina i tautau, ha pega mata\u00f1a gi sanmena pot para u lie&#8217; mona karera\u00f1a. Lau guaha man-masoda&#8217; na tautague gi Hegsu&#8217; i Deni mangaige matan niha gi santatte. Man-mariseseta pagu gi hospitat kau nuebu na peste &#8216;sino chetnut i matan santatte. Adahe na chetnut tamya yan reput?  A` Saina!  <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>Si\u00f1a ha&#8217; dikiki, lau mauleg na tinituhon gi todu islas guine ma-abiban kutturan tanu&#8217; gi sentru siha. Deste finatinas attista, amot fresku, man\u00f1ge&#8217; na sentadan natibu, yan otru siha finatinas gi hilu&#8217; satton na presentasion. Ginen este &#8216;nai ta huhu\u00f1gog i li\u00f1guahita diariu. Ta usa gi hilu&#8217; konbetsasion &#8216;nai mahu\u00f1gog lokue&#8217; ni famaguonta. Solu uttimu sasyan &#8216;nai si\u00f1a ta abiba mas i kuttura yan tradision tano&#8217;ta. <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>Umasoda&#8217;yu&#8217; yan un&#8217; edukau na Chamorro ni mafa\u00f1agu giya Los Angeles. Macho&#8217;chu&#8217; dispues giya Guam, tatkilu&#8217; puesto\u00f1a lau dimalas sa&#8217; tiha tu\u00f1gu li\u00f1guahi\u00f1a fuera ke finadeni, kelaguen manog yan titiyas harina. Paire i finu&#8217; I\u00f1glis lau na seguru na un&#8217; tu\u00f1gu&#8217; finenina hila&#8217;mu.  <\/p>\n<p>&#8212; <\/p>\n<p>Guaha ha&#8217; ayu i man-ande man-finu&#8217; Chamorro ginen i bisinu ni man-mamatinas finu&#8217; Chamorron niha mismu. Pot ihemplo, ileg\u00f1a un&#8217; prohima na &#8220;mamarientes&#8221; (man-parientes) hit pat kumulelegmu (kumeke ilegmu) punu (kumu) yan otra siha chatdinanche na finu&#8217; natibu. Prekura i dinanche na finu&#8217; Chamorro &#8216;sino kontodu famaguonta mahoka i lache kumu usun diariu.<\/p>\n<p>****<br \/>\n[I]<br \/>\nJohn S. DelRosario is a regular contributor to the [\/I]Saipan Tribune\u2019[I]s Opinion Section[\/I]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>&#8216;Nai bula keble-ta, kulan hit apacha&#8217; ni sige lumiliku&#8217; bumoka katket lugat. Sige ha chatge i edut ni kana&#8217; pumupunu&#8217;gue&#8217; man-lofan mantension para i fanlihe\u00f1g\u00f1a. Sige talu gumupu, bumoka, gumimen kulan mohon taya&#8217; agupa&#8217;.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-158660","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/158660","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=158660"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/158660\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=158660"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=158660"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=158660"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}