{"id":174828,"date":"2013-12-30T23:11:00","date_gmt":"2013-12-30T23:11:00","guid":{"rendered":"http:\/\/c2879a83-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2013-12-30T23:11:00","modified_gmt":"2013-12-30T23:11:00","slug":"c2879a99-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/c2879a99-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Esperansa gi 2014"},"content":{"rendered":"<p>Maseha mala`et paladat-ta pinadese gi hiniyu\u00f1g este na sakan, tanae` animu ginagau bendision yan fitme na sensian esperansa ginen i Nanalibreta puede lamauleg i 2014 na sakan.<\/p>\n<p>Makat na hogsu` obligasion tafafana`. Taya` lokue` fina` madog `nai si\u00f1a ta ekspaye problemata soluke satton na kinimite gi satbasion pinadesen linahyan. Tana` si\u00f1a mohon? Debi u guaha fitme na kabesiyun (leadership) gi hegsu` I Deni`.<\/p>\n<p>Yangin para ta repite ma\u00f1an kadu` tatu\u00f1gu` i tita tu\u00f1gu` pues mansulon hit ta`lu tate gi aplacha` na fache` diskuidu. Mas te`ug siempre pinadesen publiku gi halom este na diskuidu.<\/p>\n<p>Kumu ma\u00f1ehan \u00f1aihon hamyu ya in` atan fotmat i asuntu siha siempre in` lie` luserun hinimidde na hagas gi saga\u00f1a man-ninana\u00f1gga hamyu deste alacha siha na sakan.<\/p>\n<p>Puede ti in` sedi lumachog sensian tailaye na finatane`. Ta`lun bumisita haf` na man-gaige hamyu guennau na puesto yan sustansian in` chili` na huramientu.<\/p>\n<p>[B]Ti Komprendiyun[\/B]<\/p>\n<p>Para i dikiki` tano`ta yan manadan problema\u00f1a, guaha `nai dumeskansa-yu` gi silensiu na patte gi hinasoghu para bai` lie` manu na koyentura gagaddon. Ti mapot ma-oppe i kuestion. Lau kase gaige i chinatsaga gi huegon un` bachet ni pumipipet otru bachet.<\/p>\n<p>Yangin mampos makat i asuntu ya man-dini\u00f1gu hamyu, guaha minapot\u00f1a mamaisen ayudu para ta da\u00f1ae` umakude haf` debi u machogue? Na ti mauleg\u00f1a mamaisen ke linaisen? Ma\u00f1gge sensian himidde gi haf` fafayimu yan ti fafayimu? Kau konfotme\u00f1a hau mama` sabiu ke un` aligau ausiliu para un` mueba linala` linahyan?<\/p>\n<p>Puntu: Linala` publiku mamatmos gi fache` miserapble pot diskuidun chatkabayeru gi hegsu` I Deni`. Ti mapot este na kuentas makatkula piot sa` gaige ha` gi me`nan guie\u00f1g niha. Ya ti u mah\u00f1au siempre in` fan man-nae` kuenta haf` siha in` petsige para adelantun linala` i tautau ni in` represesenta gi hegsu` I Deni`&#8211;administrasion yan lehislatura.<\/p>\n<p>[B]Sustansian Gobietnu[\/B]<\/p>\n<p>Si Presidente Abraham Lincoln ha esplika gi kadada` na manera haf` sustansian gobietnu. Este na sistema \u201cpot i tautau, ginen i tautau, yan para i tautau\u201d. Hafa i puntu?<\/p>\n<p>Sottan \u00f1aihon dos asuntu gi punta ya un` kula i \u201cginen i tautau\u201d para un` komprende sustansian puestomu gi offisinan publiku. Siempre un` lie` yan un` nina` humidde haf` na pinega guennau ni tautau. Pot siha na gaige hau guennau gi hilu esperansa na si\u00f1a un` adelanta kualidat linala` niha. Kau un` chogue ennau na tinagu` i tautau ni un` represesenta?<\/p>\n<p>Mu\u00f1ga mana` chagu` i asuntu ni hagas lumauya gi papa` guie\u00f1g miyu: ekonomia. Hafa fuera ke chanseru na priniponen casino otru che`chu` miyu para in` adelanta i kahan iya Marianas? Hafa na megai tautau-ta dumi\u00f1gu i tanu`? Seguruyu` na pot nesessidat yan appottunidat linala` familian niha ni sumen taya` guine. Haf` mohon?<\/p>\n<p>Poresu na debi satton in` ta`lun umebalua yan analisa haf` sustansian gobietnu \u201cginen i tautau\u201d. Ileghu na libianu in` lie` haf` finatsun miyu guine na puntu.<\/p>\n<p>[B]Sagua` publiku[\/B]<\/p>\n<p>Apmam deste ke hu guaddia sagua` publiku guine. Diariu hu pulan kau guaha halu`u humalom ni piligru kontra linala` i man-gaige siha gi kanton tasi gi ge` halom.<\/p>\n<p>Estayu` yayas man-uma fisga gi apaga`hu kulan mohon para bai` lulai. Gi mediu karera gi 2014 bai` pega papa` lapeshu petmanente kumu kabales na ritirau. Haye gai interes umukupa este na patte gi gaseta, na tu\u00f1gu`yu` ya bai esgaihon hau halom.<\/p>\n<p>Este na offisiu debi un` chogue gi hilu sensian responsablidat yan metgot na kinimiten proteksion direchun publiku gi asuntun linahyan siha. I primet kuestion: Hafa i asuntu? Ennague` tutuhon-mu.<\/p>\n<p>Mu\u00f1ga ma`a\u00f1au `sino hinahala\u00f1g. Bes enkuando, siempre u fitme dos timomu mamokat gi halom bara\u00f1ka na sabenetan asuntun linahyan. Patte i atlibes na opi\u00f1ion kulan finatton ha`ane yan pue\u00f1ge. Lau debi i ineppe u saga gi hafa asuntu. Cha`mu dispreressia petsonat i otru. Ta`lu, faisen maisa hau \u201chafa i asuntu\u201d antes de un` tuge` sentimentomu.<\/p>\n<p>Magahet debi diariu un` fananatai man-sustansiau siha na materiat yan estudiau na asuntu pot para u mas fitme kinemprendemu yan lagse` tinige`mu. Sin kinemprende tai bali biahimu. <\/p>\n<p>Poresu na diariu presisu na un` fanaita, ebalua, analisa yan komprende haf` i asuntu antes de un` tuge` papa` hinassomu. Gi tutuhon ha` `nai kulan mapot pot nuebu na offisiu. Dispues, haf` na gumigimen hau hanom. Haf` regalu\u00f1a? Tai apas salape` lau motmut konsensiamu agradesimientu pot kontribusion-mu gi asuntun linahyan siha. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kada kayada hinanau-ta mattu otru problema ya ha palo`pu hit. Haf` na hagun niyog gi tro\u00f1ku ni malago` ha` domeskansa lau kada ratu ginapot ni ma\u00f1glo` Disiembre. Lau pot man-tautau hit na tai finagpu`. Sustenene metgot sensian esperansa puede mas mauleg i nuebu na sakan. Felis A\u00f1u Nuebu! Si Iku. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Maseha mala`et paladat-ta pinadese gi hiniyu\u00f1g este na sakan, tanae` animu ginagau bendision yan fitme na sensian esperansa ginen i Nanalibreta puede lamauleg i 2014 na sakan.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-174828","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/174828","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=174828"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/174828\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=174828"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=174828"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=174828"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}