{"id":175851,"date":"2014-02-17T18:31:00","date_gmt":"2014-02-17T18:31:00","guid":{"rendered":"http:\/\/c2d53201-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e"},"modified":"2014-02-17T18:31:00","modified_gmt":"2014-02-17T18:31:00","slug":"c2d53214-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/c2d53214-1dfb-11e4-aedf-250bc8c9958e\/","title":{"rendered":"Tanu` Natibun Marianas"},"content":{"rendered":"<p>Esta impachu-yu` humu\u00f1gog na ti ligat i Attikulu Dose. Ennau siha na opi\u00f1ion gine man-otdinariu na tautau-ta yan guaha lokue` tautau hiyu\u00f1g chumalelegua` sekus niha. Kulan mohon man-muron i tautau tanu` ya ti kapas man-hassu mauleg yan antau gi asunto\u00f1a.<\/p>\n<p>Yangin sustansiau da\u00f1osu i Attikulu Dose pot malimitte gi natibu dumue\u00f1on tanu`, ke ya hafa na Amerika ha sede i Indian gumu`ot tano` niha? Ti mapot talie` na haf` mauleg para i Indian debi lokue` u mauleg para hita. Haf` mohon?<\/p>\n<p>Dispues, chage fan mamahan tanu` maseha manu tat kumu Filipinas `sino Japon kau un` mabende? Ensegidas manotisia hau na i tanu` para i tautau niha ha` solu. Ya haf` umestototba i ma\u00f1gekuentos na para umasede otru gumaitanu` guine?<\/p>\n<p>Kulan tinaho\u00f1g nu este na insuttu: Kontodu i Delegadun Marianas as Kilili ha petsisige para umana` fan sudadanu 14-mit na tautau hiyu\u00f1g `nai ensegidas hana` atlibes direchon natibu gumubietnan maisague`. Mauleg este na propositu para hita? Haf` motibu na uma`atog si pindehu Kilii` gi un` sustansiau na ginagau\u00f1a kontra tautauta? <\/p>\n<p>[B]Gi fina` lancheria[\/B]<\/p>\n<p>Gi un` lemlem tautau, malofanyu` gi fina` lancheria entalu` As Perdido yan As Lito. Ha tutuhon milalag halom i hulie` siha na man-amku` guihe na lugat antes. Man-antau finu` pinasensia gi usun palabra, tat kumu i ma\u00f1ge` na kinembidan amku` para fina` mirienda `sino sena.<\/p>\n<p>Man-animu gi halom hatdin yan inasisten pinegsai siha gi oriyan lanchu. Gi oran `las kuattro gi talo`ane, esta si Nan Lia ha tutuhon mama` sena. Gaige si Ta Iku munana` chochu ga`ta tat kumu babue, manog yan paluman mansu.<\/p>\n<p>Antes de bai` kaikaiyu`, hanae`yu` i biha un` hiti\u00f1g aga` tanduke yan pinada`\u00f1a titiyas fresku na mai`es. Ha ayu`usyu` antes de bai` hanau. Gi karerahu tatte giya hame sige hu hassu i animon dos amku` yan ma\u00f1ge` dina\u00f1a gi oran sena yan famaguon niha. <\/p>\n<p>Mampos na`magof mattu gi un` lanchu `nai motmut i dos amku` minagof. Un` lie` benefisiun bendision mines\u00f1gon yan inaguaiya pareho ha` halom katma yan pagyu. Manaigue esta ayu siha na man-amku` lau chetton gi hinasoghu i antau na finu` pinasensia yan grasiosiu yan magof na chaleg niha antes.<\/p>\n<p>[B]Gi dikiki` na isla[\/B]<\/p>\n<p>Gi 1974, mattuyu` Rongelap, Utirik yan Bikini hu akompa\u00f1ia i grupon Atomic Energy Commission gi marisetan tautau este siha na islas kada sakan. Era, man-matatitiye haf` pinadesen niniha dispues de mayute` Atomic Bomb gi tanu` niha gi 1945.<\/p>\n<p>Gi halom gualafon, mata`chu\u00f1gyu` gi naftan niha manayuyot mientras sige kumilulog hinasoghu haf` na mayute` ayu na bomb giya Bikini. Mattu gi metgot na bala hombre kontodu direksion ma\u00f1glu` tinilaika halom enteru Micronesia. Iya Rongelap, Utirik yan otru siha na islas `nai podu\u00f1g i petbus atomic bomb.<\/p>\n<p>Pot bente sais (26) a\u00f1os na tiempo ti mapacha guihan niha deste chechop tasi huyu\u00f1g esta i rubentason. Ti man-lie`yu` man-paire na guihan sanhalom ke haf` gaige gi dos isla. Gi dina\u00f1a` fina` sena yan i tautau siha `nai hu chage paire na tamales niyog.<\/p>\n<p>Mampos tristeyu` ni man-macho`guen niha. Hu tu\u00f1gu` na megai para u fan matai kanset thyroid. Sinparat tinayuyothu para i los prohimos ni man-ma-usa ni Amerikanu para umalie` dispues haf\u2019 para umasusede ginen binenon potbus atomic bomb. Esta pa`gu ha estrara\u00f1ayu` `an hu hassu che`chu` Amerikanu kontra ayu na grupon tautau. Tailaye! <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Magahet na sueno i pue\u00f1ge esta`i finatton chatagmag gi dikiki` na isla `nai taya kosas modetno. Gima` hagon niyog fanlihe\u00f1g niha. Puru familia man-gaige guihe na islas. Gi todu kinalamten, man-gaige todus para u fan a`ayuda. Sumen namagof na relasion gi entalo` todus. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Manpeska, mana` gasgas, matala` gi sagan fanala`an `sino maha`me gi hilu` guafe. Paire na tininu yan katdun niyog ni maplanta para sena. I fresko na kineni` tiau yan manine\u00f1g makelaguen. Man-da\u00f1a gi fina` grasiosiu na chaleg estake oran deskansu. Silensiu i dikiki` na so\u00f1gso\u00f1g esta i finatton chatagmag. <\/p>\n<p>Guaha maprekura tinanom choda, mendioka, yan sune gi hatdin familia. Kontodu mana` chochun pinegsai monhayan gi taftaf oga`an. Tinatitiye ni otru siha planon yan che`chu` komunida. Dispues de monhayan man-mariseta, inna` guaha fina` sena ni dinirihe ni ma`gas niha. Ai sabe dios korasonhu `nai sumeha batkon mame para tatte Kwajelein. <\/p>\n<p>I dikiki` kanai niha uttimu hu lie` gi kanton tasi `nai sige ham huyu\u00f1g. Bien bendision para siha. <\/p>\n<p>[I]John DelRosario Jr. is a former publisher of the Saipan Tribune and a former secretary of the Department of Public Lands.[\/I]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Esta impachu-yu` humu\u00f1gog na ti ligat i Attikulu Dose. Ennau siha na opi\u00f1ion gine man-otdinariu na tautau-ta yan guaha lokue` tautau hiyu\u00f1g chumalelegua` sekus niha. Kulan mohon man-muron i tautau tanu` ya ti kapas man-hassu mauleg yan antau gi asunto\u00f1a.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4],"tags":[],"class_list":["post-175851","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/175851","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=175851"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/175851\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=175851"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=175851"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=175851"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}