{"id":191611,"date":"2015-02-12T05:00:14","date_gmt":"2015-02-11T19:00:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=191611"},"modified":"2015-02-12T05:00:14","modified_gmt":"2015-02-11T19:00:14","slug":"eku-ginen-puntan-langet","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/eku-ginen-puntan-langet\/","title":{"rendered":"Eku ginen puntan la\u00f1get"},"content":{"rendered":"<p>Un` lemlem tautau gi kanton tasi, hu hu\u00f1gog gi chagu` na puntan la\u00f1get ekun katen pajaru ni sige halom gi tanu`. Kulan triste yan na`mahala\u00f1g ayu na eku gi la\u00f1get.<\/p>\n<p>Sumugu` un` amiguhu ya sige ham kumonbetsasion pot kinalamten i tanu`. Hu bira i kuestion tatte giya guiya pot para bai eku\u00f1gog haf` hinasso\u00f1a.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a na ha taitai tinige`hu pot kondision fondun iya Marianas ni sige pumaya`ya` gi halom potput la\u00f1gat dibi. Hu tanchu`e ni pution gi la\u00f1get ni sige man-chalamlam gi minachum atdau. Hu apunta na mampos asgon gi chagu` ayu siha na pution taimanu kondision monedan Marianas.<\/p>\n<p>Ha sa\u00f1gan lokue` chinatsaga\u00f1a gi haf` mamamaila` na kuattru a\u00f1os. \u201cSin nuebu yan da\u00f1kulu na fondu man-ma\u00f1og\u00f1og hit todu\u201d. Dinanche fino`\u00f1a rason sa` mampos bula dibi ke haf` humahalom gi kahan iya Marianas. Mas ke biyon pesus na dibi. Manu i otru siha na obligasion ni para u fan masuda`e apas?<\/p>\n<p>\u201cMampos homhum na karera para i famaguon-ta. Memegai\u00f1a ti u bira siha mage dispues de man-ma-estudia\u201d. Hu pa\u00f1ot fino`\u00f1a sa` sumen makat machanda i metton na lini`e\u00f1a haf` mamamaila`.<\/p>\n<p>Parehu lini`e mame gi asuntun natibu siha ni todu fuma` katsun politika sin sinyiyu na intension. Yangin ti ta prekura umareglan maisa halom gima`ta pues libianu dinisplantan famaguon-ta ti apmam yan pa`gu.<\/p>\n<p>Mampos man-diskuidau hit ni guaguan tiempu. Tinane` hit man-politikan laime `nai kontodu futtuna-ta tafa` basula. Maseha parehu chathinasson mame umakonfotma ham na taya` parehu\u00f1a i gatbon kanton tasin iya Punta Muchot.<\/p>\n<p><strong>Sustansian ginen hita mismu<\/strong><br \/>\nNi u professotgue` kumu ti natibu pues ni \u00f1gai`an `nai u komprende kabales sustansian linala` tautau isla guine gi O`Perlas iya Pasifiku. Gaige gi haga` ennau na espiritun kinemprende.<\/p>\n<p>Si\u00f1a hihot ha danche haf` para umasusede guine ginen estudiu ni uma`achule` kinalamten. Lau ni taimanu ti u komprende haf` na pogse` gumugu`ot yan sumusteteni natibu gi halom didog na mattirun pinepble. Haf` na man-magof yan ma\u00f1gontentu hit gi hilu` tinaya?<br \/>\n\u2022\u00a0 \u2022\u00a0 \u2022<br \/>\nHu dadandan sunidun todu atmos bandan Pasifiku entalu` Micronesia yan tano`ta. Puru lugat este siha ni ginen hu fatoigue antes gi hilu` offisiu. Megai man-nomtum yan menhalom asoda`hu guine na tiempu. Ginen satton yan fotmat na ma\u00f1an offisiat `sino representanten tanu` niha `nai umeyag-yu lokue` ma\u00f1an inadahe gi offisioghu.<\/p>\n<p>Gi kasse `las onse, pa\u00f1gpa\u00f1g un` fotten trosun uchan. I bailan uchan gi hilu` sin se\u00f1at para deskansu. Hu taitai naya `nos kuantos pahinan biblia (Exodus) kulan te\u00f1gua\u00f1g-hu antes de deskansog-hu. Sige pa`gu umafulu`yu` yan haf` tinaitai-hu. `An chatseguru, hu birayu` tatte gi sigiente pue\u00f1ge hu ta`lun rumepasa. Debi u klaru gi hinasoghu haf` mantuge`. Taya` kampu bumuente gi tinagu` Yuus Tata yan lahi\u00f1a. Estague` mas fitme na pisun ineyag gi enteru elmundu.<\/p>\n<p>Guaha `nai hu birayu` guatu gi otru lepblu layeye pot para bai` tulaika i sabot materiat gi hinasoghu. Pot ihemplo, sige hu guadog haf` taimanu iya Singapore na sumen homlu` ekonomia\u00f1a. Era, hu espipiha manu` `nai gaige hale` primet siha na areglu. Yahu haf` sineda`hu gi usun manma-eduka siha na tautau\u00f1a ni chumoneg man-presisu siha na tinilaika. Lau i sisteman gobietnamientu ti parehu yan hita guine mina` makat ta chogue haf` ta petsige deste sisienta siha na sakan.<\/p>\n<p>Makat na asuntu mana` da\u00f1a` hinasson mismu tautau\u00f1a kontra Chinu yan Indian ni mas man-adelantau edukasion niha ke natibu. Dibuenamente, umafagcha` dispues gi karera mona. Mi mutmorason na finapos lau man-adanche gi pinetsigen inestablesen fitme na nasion. Guaha mohon gi entre hita humahassu umestablese nasion iya Marianas? Na ti hagas independente natibu?<br \/>\n\u2022\u00a0 \u2022\u00a0 \u2022<br \/>\nBula na tiempu tane` yan modun tinilaika ni chumapag hit ginen hagas lina`la` tradision natibu. I sistema siha lokue kulan ta aksepta kumu pisu. Gi hilu` este kontodu hita yan hita man-a`afulu` gi hilu diniskontentu. Na ti hagas metgot amestan natibu piot gi entalu` bisinu? I chinatsagan este siha na tinilaika mauleg ta repara yan dumiskute gi halom hita mismu.<br \/>\n\u2022\u00a0 \u2022\u00a0 \u2022<br \/>\nSige amiguhu manunu mantikan tiyan babue. Dispues ha supog gi paire na finadeni` ya ha saulag. Todu soblan mantika ha famauleg gi kahon ais. Hu tu\u00f1gu` na sessu yinagai dinalag damagas ade\u00f1g\u00f1a. Sinparat, duru ha daflogue mantikan babue.<\/p>\n<p>Huna` hassu ni puntan damagas\u00f1a. Ileg\u00f1a, \u201cBraddah, mamatai ha` i tautau pot guinaiya\u00f1a\u201d. Gi sigiente dia keke`yau, chatta mamomokat sa` yinagai ta`lu dinalag. Huna` ma`lag i guafe gi feggun. Ha faisenyu` haf` para bai` chogue. Ileghu na para bai` fanunu ta`lu mantikan tiyan babue. Ai na manadan chatfinu`. Esta tutuhu` lago`\u00f1a ni chaleg putin damagas\u00f1a. Pindehu!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Un` lemlem tautau gi kanton tasi, hu hu\u00f1gog gi chagu` na puntan la\u00f1get ekun katen&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[1955,745,1956],"class_list":["post-191611","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-punta-muchot","tag-singapore","tag-yuus-tata"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191611","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=191611"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/191611\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=191611"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=191611"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=191611"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}