{"id":203950,"date":"2015-06-11T06:00:24","date_gmt":"2015-06-10T20:00:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=203950"},"modified":"2015-06-11T06:00:24","modified_gmt":"2015-06-10T20:00:24","slug":"chafleg-gi-tasin-ekases","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/chafleg-gi-tasin-ekases\/","title":{"rendered":"Chafleg gi tasin ekases"},"content":{"rendered":"<p>Mampos na chatsaga i appenas moneda gi kahan iya Marianas. I rinikohen aduana mas menos mientras sige ha` hulu` obligasion siha. Estague` ta padedese pa`gu.<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu tatnai ta hu\u00f1gog na guaha planu para uma-aregla i te`ug yan sige ha` mafondu na chinatsaga.<\/p>\n<p>Este na chinatsaga siempre ha sapet i tautau siha gi se\u00f1gso\u00f1g gi bandan monedan familia. Pot mas ke dies a\u00f1os taya` hatsada mientras i presiun nesessidat siha sige ha` hulu` haf` na pagpag kakaguetes feria.<\/p>\n<p>Manadan pagpag kakaguetes na kontodu i hapechau na cha`ka esta ti espantau. Sumaunau gi feria kulan kombite mientras ta tutufu\u00f1g sientimos siha ginen halom pottanmoneda-ta.<\/p>\n<p>Debi u mueba siha i man-ma`gas gi mafotman planun satbasion yan adelantu. Makat i para tafan a`afatane` haye gai che`chu` fumotma mauleg na planu para adelanton linahyan.<\/p>\n<p><strong>Haf` Tinanom-mu?<\/strong><br \/>\n`Nai un` tanom i simiya, un` chule` aksion; `nai un` tanom aksion un` rikohe bisiu; `nai un` tanom bisiu un` gu`ot sensia; `nai un` tanom sensia un` kusecha i chimu. Ti mapot na kuentas mapula` gi matamtam haf` tinanom-mu.<\/p>\n<p>Estague` `nai humalom obligasion saina gi haf` tinanom\u00f1a gi hatdin familia. Hagu dumispone it plaset hatdin gi katkuet manera. Poresu na mauleg un` bira hau tatte gi katma na hinassomu para un` li`e` haf` finaposmu. Sumen presisu piot gi krene`ansan man-innosiente na famaguon. Ti mapot. Gaige enteramiente gi dos patman kanaimu.<\/p>\n<p>Guinaiya gi famaguon-ta guaha `nai masge`. Ta letke umonra `nai mauleg bida\u00f1a dispues ta onra `nai lumache pot no ta insutta siha. Lache na inapagat. Uttimo\u00f1a ni para u eku\u00f1gog finu` saina esta ti hana` presisu. Lastima sa` guaha `nai tinetpe ti amtiyon i chetnot `nai tafalalague.<\/p>\n<p>Rikonose tinanom-mu. `An guaha ti man-doku` simiya pues disembra. Cha`mu mamasa` gumuaguat i patgon gi linachi\u00f1a. Siempre ha komprende haf` finono`mu sa` guiya lokue` malagu na una` mauleg-gue` na patgon gi ma\u00f1aina\u00f1a.<\/p>\n<p>Seguruyu` na kumu saina malagu` hau lokue` dumeskansa mauleg. Ayu mina` tanum mauleg na sensia sa` siempre un` kusecha i chimu kontentu.<\/p>\n<p><strong>Tomtum Na Hobensitu<\/strong><br \/>\nHa bisitayu` un` tomtum yan menhalom na estudiante. Fuera de kalagtos hu tamtam na tadu\u00f1g man-hassu. Era interesau kumetu\u00f1gu` `nos kuantos asunto-ta siha gi mapos na kuarenta a\u00f1os yan manu na patte `nai kulan sumehayu`. Hu\u00f1gan, i idat sumede hit mas pinasensia lau guaha un` asuntu `nai man-aka`yu` mahetog.<\/p>\n<p>Pot patgon tanu` da\u00f1kulu na diniseha i para bai` gai bos gi kinalamten tano`-ta. Bai` fama i mauleg yan fan apagat gi ti ma\u00f1gombene siha na pinetsige.<\/p>\n<p>I hinalom kuattru na nasion guine tat ti chumoneg kumefunas modun linala`ta natibu kontodu li\u00f1guahe. Tailaye na he\u00f1iu i para u safe kulan basula i dignu yan onrun natibu lau hita i man-due\u00f1u yan petmanente na tautau este siha na islas. Estague` un` palada\u00f1g gi espirituhu i mala\u00f1gag tratamienton ga`ga` gi natibu. Na ti man-tautau hit lokue` taimanu ha` siha?<\/p>\n<p>Fuetsau luma`la` i natibu gi halom \u00f1a\u00f1gon na fina` lihe\u00f1g pot no umapunu` pot fuminu` Chamorro. Gi todu kinalamten ni unabes na pot adelantun linala` natibu. Taya` respetu gi haf` modun linala` antigu na ma\u00f1ainata. Ti dispensayun este na finatinas kontra tautau-ta. Estague` muna` malala`et paladathu.<\/p>\n<p>Gi halom inkabukau na modun lina`la` umeyag i natibu inadaptan otru kustumbren lina`la` pot proteksio\u00f1a. Este ha` `nai si\u00f1a hana` safun maisague`.<\/p>\n<p>Sige mona, hita gumu`ot talen disposision gumobietnan maisa hit. Gi hilu` chatfitme na kabisiyu, sulun halom programan federat siha ni kumatsu i fatsu na disision kabisiyu. Poresu na i kinalamtenta haf` na chalan pagyu `nai ti tu\u00f1gu`on manu ha falalague.<\/p>\n<p>Ha faisenyu` kau gai esperansayu` gi hinanau iya Marianas? Hu oppe hu\u00f1gan pot mampos i sisteman demokrasia \u00f1aba` tumo`a gi ramas tro\u00f1ku. Tinaka` tiempu yan edukau na sudadanu para u ma-esgaihon mona fitme hinanau-ta. Lau dididi` triste ni guaha siha na sinisede gi rimulinon politika guine. Masusesede ya hita ha` ni publiku si\u00f1a tumulaika. Umadespide ham ya kontentuyu` sa` fahagot na estudiante i malagu` lokue` ma\u00f1gge` pot tautau-ta yan tano`ta.<\/p>\n<p><strong>Mali\u00f1gon Tradision<\/strong><br \/>\nI usun chenchulu gi makone` atulai, ma\u00f1ahag yan otru siha salungai guihan patte gi kustumbren tanu`. Makatga i chenchulu gi boti para uma`aligau i salungai. `Nai masoda` matampe, marikohe ya machule` halom gi kanton unai.<\/p>\n<p>Mapatten \u00f1aihon gi haye ma\u00f1aunau yan gaige. Gi se\u00f1gso\u00f1g, man-mapatte i bisinu siha gi hilu` kustumbreta komunida i ina`ayuda unu kumu i otru. Guaha tetche\u00f1a i familia fresku na guihan. Maseha dididi` lau enfin mana` fan manage.<\/p>\n<p>Humalom dispues areglon federat ni pumunu` este na kutturan natibu. Ni unu tumachu para u kontesta man-baban areglu ni direktamiente ha funas hagas kustumbre guine. Tinatiye este ni maprohiben fanihi pot umappenas.<\/p>\n<p>Man-malefa na i natibu gai konsensia ya ti atrebisau gi destrosiun minan tanu` ni hana` sesetbe kumu mantension. Libianu masueta lau ni unu malagu` umatisa direchun natibu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mampos na chatsaga i appenas moneda gi kahan iya Marianas. I rinikohen aduana mas menos&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[5297,818,5298],"class_list":["post-203950","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-haf-tinanom-mu","tag-mali","tag-tomtum-na-hobensitu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/203950","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=203950"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/203950\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=203950"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=203950"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=203950"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}