{"id":208988,"date":"2015-08-25T06:06:44","date_gmt":"2015-08-24T20:06:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=208988"},"modified":"2015-08-25T06:06:44","modified_gmt":"2015-08-24T20:06:44","slug":"gi-hilu-chinatsaga","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/gi-hilu-chinatsaga\/","title":{"rendered":"Gi Hilu` Chinatsaga"},"content":{"rendered":"<p>Kanaha` todu guma` guine mangai kemon sanhalom. I primet ma`utot na setbisiu gi hinigua` pagyu i hanom. Ti manpreparau hit para i mattu na ira. Tat tiha ha destrosia gi todu i se\u00f1gso\u00f1g siha. Haf` na sagan basula katkuet rinkon ni un` atan.<\/p>\n<p>Mas mannamase` ayu i mandinestrosia gima` niha. Sin inbatgu masu\u00f1gun chinatsagan lugat fanatukan pot taya` manu siha guatu. I sanlichan na patte Saipan esta mas ke dose dias desde ke taya` setbisiun hanom. Haf` `ste na fanda\u00f1gun golai faka`.<\/p>\n<p>Animu magahet i CUC, militat yan empleau GPA manna`tachu podu\u00f1g telefon. Ayu finenina i telefon ni humanau hulu` Dandan manmana` fanatachu. Era pot para umana` kalamten distribution hanom. Puede monhayan amanu i si\u00f1a na chinadeg.<\/p>\n<p>Na ti gi tiempon Ramon Guerrero (Kumoi) mababa i hanom gi sigiente dia dispues de pagyu? Haf` masusede pa`gu? Na ti hagas ha fuegu hit iran pagyu deste antes? Manu `nai manlotgun hit leksion na ta letke este na obligasion? Na`mamahlau na diskuidu!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kuestion Hobensitu: Un` tomtum ni magradua kolehu na hobensitu fumaisen-yu` kau guaha kampon esperansa gi lini`e`hu pot futuron iya Marianas.<\/p>\n<p>Ha atrebi mamaisen pot ha taitai `nos kuantos tinige`hu gi mansustansiau siha na asuntu na kritikat sentimentog-hu. Era, kulan ti hu eskohe haye para bai sablasus lau fafayihu este na huegu pot mas ke kuarenta a\u00f1os. Taya` sin politika. Lagnos mage asuntun linahayan ya ta pesa haf` bidamu.<\/p>\n<p>Hu esplika na i eksisiun ma\u00f1ge`, piot gi bandan opi\u00f1ion, patte gi sisteman demokrasia. Hu sa\u00f1gan dibuenamente hinasog-hu pot para bai pa\u00f1gon i mansabiun i hegsu` I Deni` sa` sessu manmaigu` gi ma\u00f1gon kareta. Mandiskuidau!<\/p>\n<p>Hu mente lokue` na hu\u00f1gan gai esperansa-yu` ni futuron tautau-ta sa` gaige gi patman manma-eduka na famaguon-ta i hagas ta na\u00f1ga siha na areglu. Era huna fan hahassugue` na sumasaunau gi inadi\u00f1gan asunto-ta siha para mona. Tomtum yan menhalom na hobensitu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Otru Asunto-ta: I hospitat motmut manmala\u00f1gu. Mafa` kuattu i hagas AC-II pot guaha na mala\u00f1gu numesessita elektrisida para makenarian ma\u00f1glu` (oxyge. Agradesimientu para i infetmera yan mediku siha ni manohge 18 oras diariu para uma-assiste manmala\u00f1gu-ta.<\/p>\n<p>Layeye na taiguine pot guaha siha na manmala\u00f1gu numesessita elektrisida para i makina ni manasesetbe tat kumu para ma\u00f1glu` `sino oxygen. Seguruyu` na guaha lokue` mansinaulag fotte na maipe `nai nina` fan chatninago\u00f1g.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Gi kada lemlem tautau, hu atan i mapagahes gi oriyan supin tanu`. Kumu agaga`, pues garentia na maipe i sigiente dia. `Nai esta ni mona ni tatte, hu pega futon-hu gi baranda ya ayu `nai hu soda` dididi` ginefsagag-hu dumeskansa.<\/p>\n<p>Magahet na bula \u00f1amu. Haf` na sotfan man-a\u00f1ghet `an sige manliliku` man-e`esuette lasas piot i mandaibites ni manmi-asukat. Esta ma\u00f1echefla gi tininog niha. Guahu pa`gu duru mamada`. Kontodu labis-hu hu chaba` pot \u00f1amu. Hu gagau fina` pas. Ni unu ume`e\u00f1gog estake hu so\u00f1ge i se\u00f1ko`. Diberas.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Antes de pagyu, suena i pue\u00f1ge `nai kulan-yu` ta\u00f1ga. Kumate i gualieg se\u00f1at guaha para u fattu. Taya`. Ni telefon ti madili\u00f1gdi\u00f1g. Dispues podu\u00f1g trosun uchan. Estague` muna` kontentun \u00f1aihon-yu`.<\/p>\n<p>Kulan hu offisiona umeku\u00f1gog este na sinesedidi-hu pot seriosu manmasusede dispues. Si\u00f1a ha` ti hihot lau gai minakat i para u fattu. Mampos nachatsaga lini`e`hu gi kada biahe `nai ha danche-yu` i na`tanga na silensiu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Apuyuak un` ga`ga` ni gai se\u00f1at pot fotte na finatton iran pagyu. Gigon ha rikohe plinanta\u00f1a tatara\u00f1as gi tro\u00f1ku pat lugan guma` aregla hau sa` i fette mamamaila`. Pa`gu i imperau guaka gi halom kolat, kontra linau. Tugtugag manog `an pue\u00f1ge kontra dinimalas familia.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Diberas ti ho\u00f1giyon mines\u00f1gon tautau-ta pot gaselina, ais, hanom yan ayudun ne\u00f1gkano`. Ti hu la\u00f1gag ayu na tiru. Lau mamila pot este siha na nesessidat. Mauleg bidan i Marines ni machulele` mage makinan niha mandistillan hanom. Da\u00f1kulu na ayudu gi se\u00f1gso\u00f1g siha.<\/p>\n<p> ***<\/p>\n<p>Esta hana` chaleg-yu` finu` Chinu pot destrosiun pagyu. Mana` paha i \u201cfall down\u201d desde guma`, kareta, palapala, magagu, kandet yan hanom. Ileg\u00f1a un` palao`an Chamorro, \u201cChage run down\u201d.<\/p>\n<p>Era manmalagu para i lugat fanatukan `nai yinamag i gima` familia antes de tatalu` pue\u00f1ge. Guaha fumatinas, guaha ha` lokue` ma\u00f1ugu halom gi fina` tenda man-atok estake malofan i ma\u00f1glu`. Piligru machansa iran pagyu!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Pot primet biahe tali`e` tagpapa` na pagyu ni sumusteni fuetsa\u00f1a gi 120 miyas gi ora. Kada manrikohe ya bumibu, i fuetsa\u00f1a mas ke 200 miyas gi ora.<\/p>\n<p>Pa`gu hulili`e` taiguine na fotten destrosiu. Ni sentron pagyu (NOAA) ti ha gacha` finapos\u00f1a si Soudelor sa` tumunog mas papa` ke otdinariu na hinanau pagyu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I fette na linau muna` chachatsaga hinasoghu. Gaige gi menan iya Tokyo gi halom Pacific Ring of Fire mapupulan trosun pidason tanu` mas ke dose miyas inanako\u00f1a papa` esta i fondun tasi. Fuera de ginemgon siempre iya Tokyo, i mafanana`an \u201cmega tsunami\u201d siempre ha destrosia i lugat yan bisinu siha.<\/p>\n<p>Hafa mega tsunami? Hinalom tasi ni 100 pe linika`\u00f1a, ki\u00f1ientos miyas tatte ya malalagu 100 miyas gi ora. Mas nachatsaga sa` ni hafa ya u sufa` ti u rinibaha lineka`\u00f1a. Parehu minedo\u00f1g\u00f1a halom yan huyu\u00f1g. Konsidera fan un` ratu kau guaha chansa-ta `an ha danche hit ayu i manana\u00f1ga giya Tokyo na mega tsunami? Konsueluhu i chagu` hulu` Tokyo.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I otru linau i inatotpen tanu` gi tadu\u00f1g entalu` mafanana`an Philippine yan Pacific plates. Sumen da\u00f1kulu este na tiru sa` dos higante na achu para u asufa`. Haye mohon para u sanpapa`? Haf` ya i Pacific Plate `nai gaige Marianas sumanpapa`? Ti u hinala papa` i tanu` siha guine ya u fan finondu gi tadu\u00f1g? Ni para bai` hassu sa` ma`a\u00f1au-yu` haf` para umasusede `an umasufa` dos da\u00f1kulun achu` sanpapa`.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Si\u00f1a ta letke i asuntu pa`gu pot kulan katma yan chagu`. Lau kau estake pa\u00f1gpa\u00f1g ya tat tiha yamag `nai para tafan a`aligau pot preparasion? Gi katkuet lugat, sanmena pat santatte na tasi, i fuetsan napun mega tsunami ti u sugu` ni manu. Parehu na fuetsa halom gi sientu pe linika`\u00f1a yan `nai humuyu\u00f1g. Estague` piniligru\u00f1a este na napu!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kanaha` todu guma` guine mangai kemon sanhalom. I primet ma`utot na setbisiu gi hinigua` pagyu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[652,6696,6697,545],"class_list":["post-208988","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-iran","tag-pacific-plate","tag-ramon-guerrero-kumoi","tag-tokyo"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/208988","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=208988"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/208988\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=208988"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=208988"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=208988"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}