{"id":209163,"date":"2015-08-27T06:06:47","date_gmt":"2015-08-26T20:06:47","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=209163"},"modified":"2015-08-27T06:06:47","modified_gmt":"2015-08-26T20:06:47","slug":"inanalisan-tutuhon-natibu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/inanalisan-tutuhon-natibu\/","title":{"rendered":"Inanalisan Tutuhon Natibu"},"content":{"rendered":"<p>Guaha un` grupu giya Guahan ha petsisige haf` tinituhon natibu yan haf` masusede yan Espa\u00f1ot ki\u00f1ientos a\u00f1os antes. I puntu pot planun Espa\u00f1ot, manera `nai ha implementa planu\u00f1a, yan kau guaha respetu gi dignun natibu.<\/p>\n<p>Mauleg yan sustansiau na pinetsige primera besis pot para manalisan finapos natibu antes. Kabales magahet na gai sistema gobietnu i natibu. Ya pot hafa na para u dimu gi ininsisten Espa\u00f1ot mana` fa\u00f1gatoliku yan tinilaika siha gi haf` hagas areglo\u00f1a.<\/p>\n<p>Siempre ha totne chispas maches `nai ma-ebalua modun Espa\u00f1ot gi destrosiun linala` natibu gi antigu na tiempu. Taimanu mohon para ta dispacha este yan otru siha aminasu kontra Chamorro?<\/p>\n<p>Kasi mauleg gi hilu` hinimidde ta atan yan komprende haf` manmabidata desde antes, haf` esta pa`gu sige ha` manmachogue, kampon sensian inasi`i` ni malabidan niha, kinirihe adumididi` gi haf` propiu na che`chu` tautau pot para ta mueba chumule` tatte dignun natibu.<\/p>\n<p>Gai minakat ma-esgaihon este na galaide` pot mantautau i pasaheru siha `nai kada unu libianu fumofofu pot impitu. Tatatiye inapagat ma\u00f1aina-ta gi manasetben hinimidde yan pinasensia.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Man\u00f1ahlala\u00f1g: I rasan tautau siha ni inayeg Yuus Tata para umana` famta` gi enteru i tanu` masoda` kontodu manbachigu` ginen iya Asia.<\/p>\n<p>Sige maguadog ginen manu mage i rasan Chamorro. Guaha umatotga na ginen Espa\u00f1a pot relasion yan Magayanes. Lau i Espa\u00f1ot a`paka`, bonito yan tunas gapot ilu\u00f1a. I Chamorro mampos mesklau. Ileg\u00f1a i unu, \u201cPega papa` bastatdu!\u201d A`saina!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Mafaisen i ginen segundu presidenten iya Filipinas as Erap Estrada para u pula` haf` kumeke ileg\u00f1a \u201cbacteria\u201d. Ensegidas ha oppe, \u201cGuiya `nau i santatte na pottan cafeteria\u201d. Manimbeste i Chamorro na \u201cbaterian\u201d kareta. Kasi chathu\u00f1gog. Dios mihu!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Un` oga`an gi traffic light ha totpe-yu` un` palao`an. Hu rikonose. Era nina`ye ni chetnot\u00f1a ma\u00f1ague` ya ha sotta sinigo\u00f1a. Hu pada fasu\u00f1a para bai` pa\u00f1gon. Dispues hu sa\u00f1gane na tai bisnis-gue` gi tatten ma\u00f1gu gi taiguihe na kondision. Buente pot nesessidat na ha atotga ma\u00f1ugun.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Sige mona, ha se\u00f1asyu` un` tautau (era amiguhu) para u ketu\u00f1gu` chalan hospitat. Hu tamtam haf` pinadesisi\u00f1a dispues hu sa\u00f1gane na u tatiye-yu`. Gi halom hospitat `nai husoda` na nina`ye i prohimu chetnot hamalefa (dementia).<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Este na chetnot piot gi man-amku` libianu mahassu kuarenta a\u00f1os antes. Lau ti si\u00f1a marikohe haf` masusede nigap na ha`ane. Estague` este i chetnot hamalefa. Pulan i ma\u00f1ainan miyu pot no u fan huyu\u00f1g manlauya gi bisinu sin presisu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I paluman payaya` sessu gumupu antes yan dispues de fina ma\u00f1glu`. Anaku` yan anchu papa\u00f1a ni ha estira ya ma`udai gi ma\u00f1glu`. Haf` signifikasion palabra \u201cpumayaya`?\u201d<\/p>\n<p>Na ti kumeke ileg\u00f1a na gumugupu` hau esta pa`gu ya tatnai tumunog pot para un` gacha` i edda? Fan atan ya an` mapgao i inetnon si\u00f1a gumupu hau namaisa sin un` mabata\u00f1ga ni pumalu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I tanu` redondu. Todu humuyu\u00f1g siempre u birague` tatte. Yangin mama` ma\u00f1agun manog hau kontra i prohimumu piot ya un` has\u00f1gune che`chu` tailaye siempre u na`lu tatte mismu disposision. Lau pa`gu na biahe mas ke dopble na sapet para hagu. Fana`an gi finu` E\u00f1glis guiya este i \u201cone pay de odda\u201d.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I katdun to`la\u00f1g gi halom kalahe esta desabridu. Ni achog ta sohgue i espuma ti u tinilaika sabot\u00f1a. Lastima i pigu` gi fondu. Debi ta tulaika `sino hana fan imbeninau hit todu. Fuera pot ne\u00f1kano, haf` sustansia\u00f1a i pinedo\u00f1g palabra?<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Manadan man-mala\u00f1gu gi hospitat dispues de pagyu. Tat infetmera yan mediku ti kalalamten sinparat 18 oras gi ha`ane. Namagof na attension gi halom mattiru ni inafuetsas iran pagyu.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Estaba i FEMA giya Guam `nos kuantos dias antes de uttimu na pagyu ni sumablasus i tanu`. Guine, manmattu dos dias dispues. Hafa esta ha signififika? Na ti asuntun listu na kabayeru ni mafanana`an leadership? Prefektu golai faka`!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Makat na hinanau mayamag fanlihe\u00f1g familia. Un` usune sumaga gi sagan fanatukan kau kabales nesessidat tat kumu hanom. Kada un` rikonose i gima` ayu ha` gaige i sitiu. Ayudu siempre u fattu lau hombre este tinaka` tiempu. Pasensiaye pot nesessidat familia.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Guaha siha manginacha` induktu pot diskuidu. Era machansa ma\u00f1aga giya siha estake pinapa I atuf yan lugan gima` niha. Mansuette sa` ni unu dimalas. Metgot na pagyu gi todu lini`e`hu guine na ira deste antes.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Pa`gu ha` `nai huli`e` finigu` tro\u00f1kun gagu dispues chinalapon kulan papet gi otru lugat. Megai tro\u00f1kun telefon nina` fan alabadu esta pa`gu. Manadan `an gupun sin gi se\u00f1gso\u00f1g katkuet lugat.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Namatman i appenas preparasion pot iran pagyu kulan mohon ti sessu hit gi sakan manfina`um mattiempu. Lau mampos ma\u00f1gontentu i mansabiun i hegsu` I Deni. Estague` `nai anog i apattau na si\u00f1iente kontra i mangaige siha gi se\u00f1gso\u00f1g.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Gi halom laundrymat, guaha si\u00f1a ma\u00f1aleg pot siniseden pagyu. Ileg\u00f1a i unu, \u201cPa`gu `nai kori` i \u2018Guando\u00f1g mile?\u2019\u201d pot materiat guma`. Fuera ha` ayu na patte `nai ileg\u00f1a si pindehu, \u201cAi na boniton gimah\u201d\u2014guma`.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a lokue` un` prohima na mapega i tento` yan kaman familia gi tatten sitiu. Machogue este pot mampos katma i guinaifen ma\u00f1glu kasi pot hinala ni otru matklima ni pa`gu umu`upos hit. A`saina!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Duma\u00f1a i maipen pue\u00f1ge sa` katma yan hiniyu\u00f1g miyon na \u00f1amu. Duru ham ma\u00f1aleg `nai mamaisen i lahihu, \u201cIsar se\u00f1ko?\u201d\u2014kumeke ileg\u00f1a kau taya` se\u00f1ko`.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Pot dos na ira, makansela fuetsau siete mit na bisita. Dispues dumespasiu i kinalamten bisnis. Ti sen mauleg gi mase\u00f1ala na rinikohen aduana para pa`gu na sakan. Puede naho\u00f1g gi kaha para i mas manpresisu siha na setbisiu tat kumu hinemlu`, edukasion yan proteksion publiku. Gai minakat este na biahe!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kada biradan ginen plasan batkon aire i bus turis guaha `nai ha kokone` tres bisita. I uttimu biahe huli`e` dos na pasaheru. Era i kandakta (conductor), i otru i draiba. Pa`gu `nai magpu` nobenan taloa`ne. A`saina!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ma\u00f1gacha` niyog i lahihu para u fa\u00f1o\u00f1ge punot para sugun \u00f1amu. `Nai kulan mamakat ma\u00f1ila, hu tagu gunot gi tagpapa` na tro\u00f1ku kosake libianu kimason i pinot. Ma\u00f1ila! Finanague gi manhoben mangai bali na sombra petmanente!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Guaha un` grupu giya Guahan ha petsisige haf` tinituhon natibu yan haf` masusede yan Espa\u00f1ot&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[171,493,652,1956],"class_list":["post-209163","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-asia","tag-fema","tag-iran","tag-yuus-tata"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209163","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=209163"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/209163\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=209163"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=209163"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=209163"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}