{"id":213323,"date":"2015-10-29T06:00:12","date_gmt":"2015-10-28T20:00:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=213323"},"modified":"2015-10-29T06:00:12","modified_gmt":"2015-10-28T20:00:12","slug":"hinanau-kara-moneda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/hinanau-kara-moneda\/","title":{"rendered":"Hinanau Kara` Moneda"},"content":{"rendered":"<p>Sinparat aminason familia ginen kumahulu` gasto siha. Gi mismu tiempu sumaga sin hatsada sueddon i tautau siha pot 14 a\u00f1os na tiempu. Tat ti chumichichi katkuet lugat gi enteru perlas guine siha na islas. Haf` mohon futtuna-ta gi taiguine na kondision yan abarambau na kinalamten?<\/p>\n<p>Todu gaston familia hu guatdia sin ditension. `An ti presisu pues u saga i sientimu gi halom pottanmonedahu. Hombre para apas mediku yan amot sumen makat na tiru pa`gu na biahe. Megai pumadedese taimanu u fapoposgue na tiempu!<\/p>\n<p>Guahu ha` i la\u00f1ga` ni luma\u00f1gag umesalau kau para tafan losus ta`lu pot mampos fresku i ma\u00f1glu` hegsu` I Deni`. Dios tiampare na ma\u00f1an losus ginen te`ug na katdun to`la\u00f1g! Gi mismu sakudida seguru na siempre u maribaha mas rinikohen kontribusion tax para i sigiente na dos a\u00f1os. Naho\u00f1g mohon fi\u00f1kas para kubren apas CUC, CHC, PSS yan manritirau?<br \/>\nRibosa makalelon titanos miyu ta`lu un` biahe. Abisa todu famaguon miyu ni mangai familia na uma-adahe mauleg salape` para gastun familia. Pa`gu mas na biahe na debi u guaha satton na inadahe. Che`gue este pot satbasion!<\/p>\n<p><strong>Nesessidat:<\/strong> Yangin mayoria ti mumalagu`e na umachule` iya Pagan, pues haf` si\u00f1a in` rekomenda pot adelanton linala` todu gi bandan fi\u00f1kas yan cho`chu`? Debi tana` balansia este pot konsiderasion mayotmente ni siempre numesessita cho`chu` para mantension familian niha. Yangin presisu na umabota, pues mauleg tachogue pot para takomple i asuntu gi hilu` dichu disision mayotmiente.<\/p>\n<p><strong>Fuetsau:<\/strong> I tres ira ni lumu\u00f1u` Marianas\u2014matai sisteman komunikasion yan dos destrosiun pagyu\u2014ha dismurona kinalamten ekonomian i tanu` sin ditension. Kasi i mase\u00f1ala na $145 miyon para umarikohe na kontribusion tax pa`gu na sakan dudayu` kau u posipble.<\/p>\n<p>Dispues, fuetsau debi u fan ma-utot todu gaston gobietnamentu pot para u guaha dididi` para gaston setbision publiku tat kumu hinemlu, edukasion yan pas gi komunida. Siempre u tutuhon anog este na finatsu seriosamiente kuattro esta sais mesis na tiempu. Gigon pa\u00f1gpa\u00f1g este aregla ha`anen miyu ya in` gef adahe pottanmonedan familia.<\/p>\n<p>Estague` na tiempu `nai tai kampu hau mangasta sin presisu.<\/p>\n<p><strong>Suspechu:<\/strong> Guiya este na mattiru i muna` chachatsaga hinassota haf` na katma lau inipos metgot kurienten sanpapa`. Fangu`ot pot no un` kinilili`. Na guaha mas inadahe gi todu kinalamten gastun familia. I gastu mas megai lau i fi\u00f1kas-ta mas menos! Mauleg para u yilulog hit gi sigiente dos a\u00f1os na tiempu!<\/p>\n<p><strong>Diskuidu:<\/strong> I chinatsaga ni siempre mas u didog lamayot patte diskuidon manma`gasta. Lau ti namanman sa` tai guine dobladan rinesaken napu gi birada. Tat tiha chalapon ya hagu ni munanangu debi un` satban maisa hau.<\/p>\n<p>Puede guaha dididi` mas kampu para tali`e` mina` tres na hinalom napu yan `nai ha risakegue`. Hana`e` hit tiempu maneyag manna\u00f1gu gi halom chubasku.<\/p>\n<p><strong>Kosus:<\/strong> Gi todu estadu giya America i gasto programan manritirau muna` kakara` i gobietnu. Parehu yan este, guaha $789 miyon pesus na dibi debi i gobietnu u apase estake humanau i uttimu membro. Makat na obligasion. Estague` kasi mina` matai i programa ya ma-abandona ya ni unu malagu` umatrebigue` manofrese satbasion.<\/p>\n<p>Gi finatai programa, mas ke tres mit (3,000) na empleau esta ti si\u00f1a ma-a\u00f1goghu na guaha para katsun moneda para siha dispues de 20 a\u00f1os na setbisiu. Yangin mamomolu` hau gi programan 401K `sino social security pat todu i dos pues guaha dididi` para nesessidatmu yan gastun hinemlu`. Guaha ha` ayudun Medicaid para asunton hinemlu`.<\/p>\n<p><strong>Programan Natibu:<\/strong> Sige hu tufu\u00f1g numeron offisina manma-establese pot natibu. Ha inklusu Indigenous Affairs, Women\u2019s Affairs, Carolinian Affairs, Dept. of Community and Cultural Affairs, yan otru siha. Lau `an ta atan kau guaha maseha un` programa para i tautau `nai si\u00f1a mana` guaha ayudun para u adelanta ha`anen niha, SERU!<\/p>\n<p>Dispues, sessu mafuegun fabulas de chispas kasi pot kadu` guaha bidan niniha. SERU! Inipos mampos megai attension hombre ni un` programa guaha para hita. Todu este manhamalefata na ta u`upos nesessidat natibu ya ta letke kadu` todu mauleg? Debi tana` para i nuebu na kutturan \u201cshoot, shoot, shoot\u201d sa` esta ti sinisi\u00f1gun! Dios tiampare na diskuidu!<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Orihinat:<\/strong> Umeku\u00f1gogyu` kantan \u201cChamorro\u201d gi mapos na Dame\u00f1go gi KKMP 92 FM. Manbonitu na sunidu siha ginen mankakanta na attista. Gi halom sientu (100) kasi dos `sino tres ha` huhu\u00f1gog orihinat na kanta materiat, sotfa yan palabra.<\/p>\n<p>Los dimas haf` na fakterian matransladan kantan otru deste as Kenny Rogers, Connie Frances, Pat Boone yan Glen Campbell. Magahet na taya` esta si\u00f1a ma\u00f1ge` orihinat na kanta Chamorro? Dispues, pinalo`pu` ni manlache siha na palabras kontra intension i tumuge` i orihinat na kanta. Dios mihu!<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a i unu, \u201cTi gi un` palasyon i riku `nai gaige tano`hu\u201d. Ke lau si\u00f1a unna` hulat un` tanu` halom gi un` guma? Estague` linachi\u00f1a i bastus na usun li\u00f1guahe.<\/p>\n<p>I otru ilegna ti hana` hanau katta\u00f1a ya haf` taimanu u fattu `nai taya` kontestasion. Gi primet lugat un` chiget gi dibusion luga. Yangin ti unna` hanau, haf` taimanu ma-oppe `nai ti marisibe? Kontestasion `nai gi primet lugat un` admitte na ti unna` hanau? Ti umadanche intension yan tai aksion gi tutuhon finu` i kanta. Kulan fuetsau unna` fofo`na i karetan guaka sin un` onse i ga`ga`!<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Estrakada:<\/strong> Kase guaha `nai in` hi\u00f1gog ayu na palabra i \u201cdignu\u201d? Hafa sustansia\u00f1a eni? Guaha `nai in` fagcha`e` atlibes\u00f1a?<\/p>\n<p>`Nai hu resignayu` kase sais a\u00f1os tatte taya betgansa gi korasonhu sa` listuyu` humanau. Naho\u00f1g na areglu huna` guaha umaregla tatte i DPL ginen manada che`chu aplacha` yan kochinada kontra i publiku!<\/p>\n<p>No siankasuyu` sa` da\u00f1kulu pinegahu na konfiansa gi operasion depattamientun tanu`. Dispues, taya` hu didibi gi halom manma`gas ni manma-elihe. Hafa hu chogue mau`udai todu gi letran konstitusion ni dumispone operasion yan fu\u00f1gsion DPL. Hu hu\u00f1gog ha sasa\u00f1gan dispues i ginen gobietnu na malefayu` na guiya i gobietnu. Dinanche!<\/p>\n<p>Lau malefa i paire na guiya mismu tatan Attikulu Onse yan Dose ni fuma\u00f1agu depattamentun tanu`. Haf` na para u aminasa mandaton lai konstitusion pot politika\u00f1a? Manu pindehu gi konstitusion `nai mana`e` hau kampu fuma` tano`mu tanu` publikun Marianas? Lastima!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sinparat aminason familia ginen kumahulu` gasto siha. Gi mismu tiempu sumaga sin hatsada sueddon i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[4,6],"tags":[175,7831,7832,7833],"class_list":["post-213323","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-local-news","category-opinion","tag-dpl","tag-kosus-gi","tag-nesessidat-yangin","tag-suspechu-guiya"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/213323","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=213323"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/213323\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=213323"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=213323"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=213323"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}