{"id":215818,"date":"2015-12-03T06:00:44","date_gmt":"2015-12-02T20:00:44","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=215818"},"modified":"2015-12-03T06:00:44","modified_gmt":"2015-12-02T20:00:44","slug":"futtunan-famaguon-ta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/futtunan-famaguon-ta\/","title":{"rendered":"Futtunan Famaguon-ta"},"content":{"rendered":"<p>Gi finu` i kuentos makat para un` tu\u00f1gu` asuntu ni ti un` tu\u00f1gu ya siempre un` matompu` gi hemhom na fina` katsada. I para un` ketu\u00f1gu` i asuntu presisu na un` aksepta sensian hinimidde.<\/p>\n<p>Pot ihemplo: Ti bai` chansa umatrebi-yu` na hu tu\u00f1gu` kuentas ni mafanana`an calculus sa` tihu chule` ennau na asuntu gi eskuela. Unu hu tu\u00f1gu`, tihu tu\u00f1gu`. Pues ti bai` lapbla sekoshu piot kontra i manma-estudia pot calculus.<\/p>\n<p>I puntu, debi man-sabiun I Deni` uma-atmite na kara` i kahan iya Marianas. I para umaditene i asuntu gi dineskuten otru asuntu ti satbasion. Eskusu! Si dakon si\u00f1a esta dos biahe ha liliku`e` i tanu` antes de u gotde si magahet listun sapatos\u00f1a. Dispues, i minagahet tat presisu na un` bira hau tatte para un` fandage mas.<\/p>\n<p>Gi hilu` pumalolo`pu` hit na tiempun eskases mas siempre u didog pinadesen i tautau gi sigiente dos a\u00f1os antes u guaha dididi` adelantu. Makat na kontrariu i apenas pa`gu fondu gi kahan i tanu`. Sa\u00f1gan i minagahet dispues tutuhon ansianu siha na pinetsige para in` adelanta rinikohen moneda para setbisiun publiku, pa`gu!<\/p>\n<p><strong>Hinasan Diskuidu <\/strong><br \/>\nHu chage umebalua haf` na mampos hit mandiskuidau ni kuttura yan tradision natibu. Kau ha hatme hit kustumbren konsentidot `nai mapla` satton na finanague haf` tinatet-ta deste kuttura, tradision yan li\u00f1guahi-ta?<\/p>\n<p>Mampos matulaika ma\u00f1an famaguon na tiempu. Mali\u00f1gu kustumbren man\u00f1gi\u00f1ge` gi man-amko`, manfinu` E\u00f1glis dimas de finu` Chamorro, kontodu kustumbren iphone yan ipad `nai ti mana` presisu respetu gi grasian Yuus tat kumu sentadan familia.<\/p>\n<p>I presisu na adelanton espirituat kulan masotta gi kaprechon niha. Hasan tali`e` rinikohen familia para Misan Dame\u00f1go. Megai lokue` ti manfafatu gi gima` Yuus. Ti hu komprende umesgin mamanu mage este i nuebu na kustumbren famaguon.<\/p>\n<p>Ginen diskuidu-ta ni ma\u00f1aina uttimo\u00f1a tafana`gue famaguon-ta li\u00f1guahen niha kumu segundu li\u00f1guahe sa` tana` fofo`na i finu` E\u00f1glish. Atan sa` klaru na tinatten kuttura yan tradision mina` likidu i rasan Chamorro guine siha na perlas.<\/p>\n<p><strong>Gi inai Lali Fo`<\/strong><br \/>\nUmasoda`yu` yan un` achahet-hu ni duma\u00f1kulon Lali Fo` antes. Kanaha` trenta a\u00f1os ha di\u00f1gu i tanu`. Hu offrese mama` `nai ha afgue-gue` para unna` agaga` pachot\u00f1a. In` atan i lugat `nai manpeska antes i maestron tasi `sino peskadot.<\/p>\n<p>I mismu lugat `nai maselelebra lokue` gipot San Isidro, patron i se\u00f1gso\u00f1g gi kanton unai. Mauleg na ineyag gima` komunida yan maestron peska manmafana`gue i manhoben guihe na tiempu lumulai deste fisga, togcha`, panag, umetupag, talaya yan chenchulu.<\/p>\n<p>Kulan mohon finatto\u00f1a ume`emahala\u00f1g ni hagas so\u00f1gso\u00f1g. Ha hassu sumaunau pumeska, muna` gasgas guihan, manlasas choda, mendioka yan sune gi preparasion gipot patron. Era sige ha kuestiona mali\u00f1gon finapos antes ni benefisiosu para i manhoben. Konfotmeyu`.<\/p>\n<p>Ha hassu tatte i fasun man-amku` ni krumeansague` antes. Ileg\u00f1a nu guahu yan mesgu` mata\u00f1a, \u201cLastima!\u201d<\/p>\n<p><strong>Chetnot Daibites<\/strong><br \/>\nI ne\u00f1kano`ta muna` fan mamadedese hit chetnot daibites. Ti na`duda na megai lokue` na mediku ti tumu\u00f1gu manu `nai gaige tutuhon este na chetnot.<\/p>\n<p>I pahariya gi fihon estomaguta umareregla usu\u00f1a i asukat ni gaige gi haga`ta. Ha hala guatu gi saga\u00f1a (cell) `nai si\u00f1a i tatautau-ta hana setbe para mantension.<\/p>\n<p>Diariu ti sessu ta repara haf` siha ta kakanu`. Bula mampos asukat gi ne\u00f1kano`ta ni chumochoneg parahiya-ta mamaiche`chu` fuetsau. Tantu de tana` fachochu` mas ke fu\u00f1gsio\u00f1a uttimo\u00f1a mala\u00f1gu.<\/p>\n<p>Dos muna` lalamen parahiya-ta: Asukat yan asidu siha gi ne\u00f1kano`ta. I primet mas muna` atmariariau kinalamten parahiya sa` ensegidas hana chadeg mampos kinalamte\u00f1a i asukat. Este yan mattirun asidu gi ne\u00f1kanu kanaha` seguru na ha punu` kinalamten parahiya-ta.<\/p>\n<p>Gigon pumara homlu` na kinalamten, manhalom hit gi chetnot daibites. `Nai guaha mas diskuidu, sige mona estake kontodu renihion-ta pininu`. Gi este na estau kontodu hinemlu` korason seriosamente inaminasa.<\/p>\n<p>Bai` sige umina este na asuntu. Gi biradahu bai` lista i siete na ne\u00f1kanu` ni miasidu kosake in` chage sumuhaye. Hagas ha estotbayu` este na chetnot sa` un` manada gi tautau-ta maninaminanasa na tiempu. Dispues, un` ratutu ha` mankineni`. Ti debi na taiguine na modun linala` u guaha gi halom natibu. Gaige satbasion giya hita mismu.<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Pot chaleg:<\/strong> `Nai marisetayu` un` biahe ileg\u00f1a i infetmera nu guahu, \u201cAi se\u00f1or na minames hau!\u201d Hu oppe na poresu na tihu nana`ye asukat esta i gimenhu kafe `an oga`an. Duru chumaleg. Deste ayu na tiempu (kasi 20 a\u00f1os malofan) hu ataha usun asukat yan da\u00f1kulu hu ribaha kuantu hu kakanu` diariu.<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Ha`anen Gupot:<\/strong> Namagof finatton ha`anen gupot siha. Maseha man-aronsasada hit gi halom fache` chinatsaga ni unu sumeha umabiba finatton i Rai man-rai siha. Gi mismu tiempu mafattu si\u00f1ienten luhan gi bira birada. Kasi todu pumadedese este.<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Kliman:<\/strong> Pa`gu na sakan mapredikta na mas anaku` i tiempon maipe yan a\u00f1glu`. Esta guaha siha na lugat gi tanu` manpininu` tinanom niha piot i sanlichan na patte giya dos America.<\/p>\n<p>Mauleg ta akanteha umeku\u00f1gog haf` `ste na kinalamten. Seguruyu` na kontodu tupu` hanom-ta u fan inaminasa `an ha palo`pu` hit este na fina mattiru. Hu atotga umatbahet este na asuntu para mu\u00f1ga na u gacha` hit induktu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gi finu` i kuentos makat para un` tu\u00f1gu` asuntu ni ti un` tu\u00f1gu ya siempre&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[8506,818,8507,8508],"class_list":["post-215818","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-eskusu-si","tag-mali","tag-misan-dame","tag-san-isidro"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215818","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=215818"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/215818\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=215818"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=215818"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=215818"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}