{"id":221140,"date":"2016-02-18T06:06:21","date_gmt":"2016-02-17T20:06:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=221140"},"modified":"2016-02-18T06:06:21","modified_gmt":"2016-02-17T20:06:21","slug":"gueku-na-manan-kabisiyu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/gueku-na-manan-kabisiyu\/","title":{"rendered":"Gueku na ma\u00f1an kabisiyu"},"content":{"rendered":"<p>Megai man-mamadedese! Esta ti namagof man-bisita piot ya un` fagcha`e tautau-ta gi se\u00f1gso\u00f1g `sino sagan linahyan ya sige masa\u00f1gan didog pinadesen niniha.<\/p>\n<p>Dispues de 38 a\u00f1os deste ke ta gobietnan maisa hit debi u fitme pisun ekonomia `nai megai appottunidat para i tautau-ta siha. Ti este masusesede. Anog na da\u00f1kulu na diskuidu fumatoigue hit gi halom este na tiempu. Hita dumispone finaposta.<\/p>\n<p>`Nai taya` satton na areglon immigrasion gi banda-ta ha amot hit i federat nu este na putdet. Estague` tutuhon matompu` ekonomian iya Marianas `nai tumaigue otru kanai para u chogue checho`\u00f1a kabales. Debi disposision immigrasion (numeron hutnaleru) u sisiha yan planun adelantu.<\/p>\n<p>Ta fata\u00f1gaye i asuntu estake ha rompe hit. Sige pa`gu man-ensinahyau yan man-afaisen hit haf` masusede. Klaru na diskuidun ginen halom. Lastima i machuchuda` salape` gi mediu ochenta siha na sakan. Dispues mali\u00f1gu kulan chiop sirenu! Ti komprendiyon kau ti malili`e ni man-ma`gas haf` konsekuensan diskuidu gi bandan niha? Na ti kontodu i publiku mana` kahaga` gi diskuidun niha?<\/p>\n<p>Tai esperansa-yu` kau uma-aregla este na finatsu ensegidas. Tinaka` tiempu (`nos kuantos sakan) estake u danche chachala\u00f1a i administrasion para manugue`. Gi pa`gu, adahe monedan familia ya in`na`e animu fumachuchu`e nesessidat miyu de hemunos de pagyu, linau yan dilubiu!<\/p>\n<p>Gi halom este na rimulinu megai gi tautau-ta man-dilinkuente apas primet na guma` familia. Guaha man-kakantu para u fan ma-amot ni uttimu propiadat. Hafa mohon hahale`\u00f1a este na chinatsaga? Na ti ginen chafleg ekonomia `nai megai na familia man-e`ensinahyau sa` taya` adelantu gi ginanan `sino monedan familia? Todu presiun nesessidat ma\u00f1gahulu` mientras i sueddu masimientu gi mismu lugat. Halo?<\/p>\n<p>Indikasion: I madisgranan asuntun metkao guma` (maseha manu) i primet indikasion pot kondision ekonomian i tanu`. Estegue` masusesede guine! Chafleg i tanu` `nai kontodu kinalamten familia fi\u00f1i\u00f1ot sin ditension. Mientras ha lalasa bulachun ilu\u00f1a i hegsu` I Deni mas mafondu kualidat linala` tautau-ta siha gi se\u00f1gso\u00f1g.<\/p>\n<p>I mali\u00f1gun gima` familia mampos te`ug na aminasu. Si\u00f1a guaha parientes man-offrese ayudu temporariamente estake si\u00f1a i madisplanta na familia ma\u00f1oda` otru fanlihe\u00f1g. Gi entalu` kinalamten alibiu kontodu ha`anen famaguon man-inaminasa.<\/p>\n<p>I pinasensian tautau-ta sige mas kanifes. Kulan abubu ni siempre un` dia u pakpak ya umachalapon yan minaipen tautau. Mas potput i airen diniskontentu gi se\u00f1gso\u00f1g siha. Dididi` ha` na ma\u00f1ila` maches para u pakpak yan kimason. Mapot mapunu` guafi\u00f1a.<\/p>\n<p><strong>Pinadese:<\/strong> Man-a`asita hit gi haf` na fina` gotpe `sino didog na chinatsaga. Naturat este na sentimentu gi halom natibu piot `nai makat asunto-ta.<\/p>\n<p>I manahanau mala\u00f1gu para hospitat hiyu\u00f1g Marianas sessu na tiempu masusede. Deste kanset, korason, yan otru siha man-seriosu na chetnot fumatoigue tautau-ta siha.<\/p>\n<p>Hu komprende sa` hu padese lokue` gi familiag-hu yan guahu mismu. Makat na tiru gi katkuet kinalamten deste monedan familia yan giya hita mismu. Estague` na estau `nai hu appela-yu` enteramente futtuna-hu gi disposisio\u00f1a. I ina\u00f1gogho-hu gi Saina muna la\u00f1ahlala\u00f1g sinienteg-hu. <\/p>\n<p>Deste ayu hu gu`ot fitme i imahen kilu`us gi chagu` hogsu kumu premiu-hu yan gacho\u00f1g-hu diariu! Gi uttimu besis siempre un` finanu`e haf` sustansian finaise\u00f1a giya hagu. Taya` mas ke ina\u00f1gog-hu giya guiya. I finaisen-hu gi tinayuyot-hu todu i tiempu hanana`e-yu`. Si\u00f1a ha` ti direktamente lau hana` fattu.<\/p>\n<p>Afa\u00f1ielos, mauleg ta prekura muna` fanhomlu` hit, ta adahe i dididi` na monedan familia ya ta kahla\u00f1g ha`anita giya guiya kumu solu gacho\u00f1g-ta ti finatton yan hinanau ha`ane. Yangin si\u00f1a un` ayuda haye numesessita alibiu, na geftau hau sa` ti un` fali\u00f1gu gi birada. Hahassu ha` finaisen i Saina: ayudu gi man-namase` yan mamopble siha na ma\u00f1eluta.<\/p>\n<p><strong>Te`ug \u00f1a problema:<\/strong> Lamegai na tautau-ta man-hanau para otru lugat tat kumu Guam. I motibu layeye pot inaligau mas libianu na modun linala`. Lau megai lokue` fumagcha`e chinatsaga gi hechuran taya` fanlihe\u00f1g, cho`chu` yan karetan familia.<\/p>\n<p>`Nai matotpe chinatsaga, man-ma`aligau tautau-ta ni matu\u00f1gu` na man-ginen sankattan na Marianas ya man-ensinahyau ayudu deste ne\u00f1kanu` yan otru siha nesessidat. Makat para siha yan i ma-okukupa na tautau-ta ni umekstende ayudu.<\/p>\n<p>Haf` tinatten este na pinadese? Mali`e na taya kampun appottunidat gi tano`ta na man-hanau i los prohimus. Madi\u00f1gu sasalaguan ya matotpe otru sasalaguan. Lau i tutuhon este na pinadese ha tutuhongue` guine. I baban kinalamten i tanu` mina` man-ensinahyau inaligau alibiu otru lugat para i familian niha.<\/p>\n<p>Haye para ta sogne nu este na te`ug chinatsaga guine?<\/p>\n<p><strong>Ke`yau si Mariana:<\/strong> `Nai fatsu rinikohen aduana (tax) ya mampos dididi` para i kantidan dibi yan obligasion gobietnu, hinegse yan kinebra papa` gi fache` litiku sa` kara` i tresurariu.<\/p>\n<p>Hahassu ha` na kada sakan na diskuidu, tres a\u00f1os tatte in` cheneg linala` i tautau. Makat este na asuntu in` komprende? Gi bente a\u00f1os na diskuidu, sisienta a\u00f1os tatte na estau `nai in` pega i publiku. Adelantu este pat mas sapet yan didog na chinatsaga?<\/p>\n<p>Yahu lumi`e haye fitme yan mahegat na kabayeru. Malagu`yu` umeku\u00f1og haf` gaige gi hinasson miyu. Yangin parehu na karera i gueku para i tautau mientras in` hahatsa mas sueddon miyu, pues ma\u00f1ge adelantu para i mayotmente ni in` represesenta? Hamyu` ha` tumu\u00f1gu` haf` gaston linala`? Siempre tali`e haf` mamamaila` para hamyu!<\/p>\n<p>Pot fabot mu\u00f1ga matrata i tautua kulan pinegsai babue ni in` pega gi halom mutu\u00f1g na fache` diskuidun miyu. Man-tautau i in` represesenta gi hegsu` I Deni`! <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Ayudu para betiranu: `Nai dimalas dos sindaluta giya Iraq, megai ma\u00f1aunau manmanagam ni dos tautau-ta `nai mattu tatte Saipan. Ta fatta sensian kilisyanu yan yine`ase` gi uttimu sakrifisiun niha madefende libettan todus gi papa` banderan Amerikanu.<\/p>\n<p>Guaha lokue` bumira siha tatte man-felis. Lau mangai pinadese ya solu siha tumu\u00f1gu` i mafanana`an PSTD. Petmanente na palada\u00f1g gi hinassun yan ma\u00f1an niha ya guaha `nai diariu man-inestotba. Hu\u00f1gan manhanau pot ayudu gi hospitat guine `sino mediku ni mana`e nu este na katgu. I pinadese makat. I ayudu mauleg lau tinahu\u00f1g pot kulan tagfena pinadesen niniha.<\/p>\n<p>Todu modun paladang ma\u00f1a uma`anog giya siha mismu. Espantu pot rason na ni siha mismu ti matu\u00f1gu` taimanu para una` magu\u00f1g pinadesen niniha. Guaha mohon kampu para ta ayuda sin ditension este siha na betiranu? <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Megai man-mamadedese! Esta ti namagof man-bisita piot ya un` fagcha`e tautau-ta gi se\u00f1gso\u00f1g `sino sagan&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[496,818,9766,9767],"class_list":["post-221140","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-iraq","tag-mali","tag-mariana-nai","tag-pstd"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/221140","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=221140"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/221140\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=221140"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=221140"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=221140"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}