{"id":224206,"date":"2016-03-30T06:00:53","date_gmt":"2016-03-29T20:00:53","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=224206"},"modified":"2016-03-30T06:00:53","modified_gmt":"2016-03-29T20:00:53","slug":"hinanau-famaguon-ta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/hinanau-famaguon-ta\/","title":{"rendered":"Hinanau Famaguon-ta"},"content":{"rendered":"<p>Gi fina` konbetsasion yan dos senadot ginen Luta sige de in` ebalua i hinanau manma-eduka siha na famaguon-ta para otru lugat pot taya` appottunidat disiente na cho`chu` guine para siha.<\/p>\n<p>Ayu na hinanau seguru na petmanente. Mampos nina` chatsaga i dos senadot as Terry Santos yan Paul Manglona. <\/p>\n<p>Dos patte `nai mali\u00f1gu iya Marianas: Gaston miyon pot miyon pesus gi salape scholarship ni otru umaprubecha dispues de manma-gradua famaguon-ta. I hinanau manlistu na famaguon-ta para u fan man-ayuda gi adelantun tano`ta.<\/p>\n<p>Apenas `sino taya` appottunidat yan kampu guine piot gi inestablesen tinituhon familia. Bula mas appottunidat guihe lagu deste cho`chu`, mauleg na komunida, hospitat, yan eskuela para i famaguon niha. Estague` na patte gi litratu i taigue guine. Mauleg i hita mismu dumisplanta tautau-ta?<\/p>\n<p>Ileleg\u00f1a si Santos yan Ma\u00f1glo\u00f1a na debi man-ma`gas Marianas u ma-espiha manera `nai si\u00f1a man-maprebeniye famaguon-ta appottunidat guine pot no u sige man-hanau para otru lugat siha. Magahet na na`pinite i taya` kampun niha guine ma\u00f1aga `nai si\u00f1a ginen manma-estudian niha u tutuhon muna` guaha siha mas antau yan edukau na tinilaika siha. Lastima!<\/p>\n<p>Un` lahihu mampos disganau sa` dimas de u tutuhongue` geran ideu gi adelantun iya Marianas mas te`ug i politikan natatah `nai mantai bali i manma-eduka na grupu. Kumu saina hu tutuhon humusga kau este futtunan niha i manma-eduka siha na famaguon-ta? Haf` mohon hinassun miyu?<\/p>\n<p><strong>Tiempon A\u00f1glu` yan Maipe<\/strong><\/p>\n<p>Ha tutuhon humatme hit fotte na tiempun a\u00f1glu` yan maipe. Este na mattirun klima finenina hana` a\u00f1glu` i tipu` siha `nai machuchule` hanom i se\u00f1gso\u00f1g.<\/p>\n<p>Puede ti mattu gi eskaleran sapet para i publiku. Siempre kontodu eskuela yan hospitat gumai problema hanom. Dios mihu na sapet para estudiante siha.<\/p>\n<p>Haf` este na alifanten da\u00f1kulu ti halom sala ni ti si\u00f1a ta dulalag. Fuera de higante ni unu tumu\u00f1gu` kau u lachai hit muna` fangalileg.<\/p>\n<p>Mauleg kada familia u preparague` manlupog hanom parehu ha` gi halom kemun sanhalom yan ba\u00f1u. Debi u gasgas i kemun kada monhayan manasetbi. <\/p>\n<p>Antes, mauleg sa` gagaige ha` i kemun sanhiyu\u00f1g. Pa`gu, puru kemun atileg. Gigon taya` hanom todu dia mamadesi hau inatileg guie\u00f1g gi halom fina` ti senkilisyanu na paguan. Dios mihu na chandan modetnu na linala`. Preprara linipog hanom pot no in` fan mamadesi.<\/p>\n<p><strong>Machalapon Na Karera<\/strong><\/p>\n<p>Maseha machalapon, guaha `nai namagof ta hu\u00f1gog grupu man-e`esalau pot direchon indihinau (natibu). `An un` eku\u00f1gog, kada unu kumakanta difirensiau na sunidu. Unu gaige As Matuis, i otru gi Deni, Kagman, sige luchan esta As Gonno`. Sige machalegua` siha sin dina\u00f1a` yan otganisasion. <\/p>\n<p>Nanalau `an man-e`salau para ta presetba finu` Chamorro. Mu\u00f1ga manasetbe lau presetba taiguihe inasnen tukon ni ta pega gi halom taru.<\/p>\n<p>Dispues, sige ta`lu man-esalau para tafan finu` Chamorro. Lau nubenta pot sientu gi gima` Chamorro man-finu` E`Englis deste oga`an esta`i minachum atdau. <\/p>\n<p>Dopble problema sa` mapega gi eskuela yan finana`guen famaguon hila` nanan niha kumu segundu li\u00f1guahe. Ha komple i PSS obligasio\u00f1a gi este na asuntu. I ma\u00f1aina lumaime famaguon niha guine na puntu sa` diariu man-finu` E`E\u00f1glis. Haf` mohon? <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Si bihahu:<\/strong> Hu pulan si biha-hu antes `nai sige ha tuto\u00f1g i mai`es. Ha pada `stake ridondu dispues `nai ha pega gi hilu` maipe na komat. Paire na pinada` titiyas para amotsan talo`ane yan flitadan babue.<\/p>\n<p>Dispues, matachong ya sige ha ugas i mendioka. Ha pega gi un` banda para u tunog i asiento\u00f1a antes de u tala` gi papa` somnag. Paire na asientu gi na`yen ne\u00f1kanu` siha.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Fuetsan Espiritu: <\/strong> Guaha siha na lugat guine trabiha man-diskalentau kontodu kanton tasi. `An matuyu` Obyan kulan madudulag-yu` madudulalak. Ti hu komprende. Buente pot chagu yan i se\u00f1gso\u00f1g na matataguyu` humanau chadeg.<\/p>\n<p>Gi kanton tasin iya Puntan Muchot otru lugat ni kulan trabiha ti kilisyayanu piot gi lemlem tautau. Guaha `nai huhu\u00f1gog burukan finattun galaide ni ma-esgagaihon halom gi kantun unai. Lau ni unu gaige. Kase mattu i ora `nai debi bai di\u00f1gu i lugat. Pot respetu gi man-antigu na humanau-yu` sin ditension.<\/p>\n<p>I telai iya Tanapag otru lugat ni sessu-yu` manayuyot konrespetu gi un` ante. Era, guaha un` palao`an mapotge` `nai ha sufa` i haligen telefon ya achamatai yan neni\u00f1a. Pot respetu tinayuyot-hu kada biahe.<\/p>\n<p>I kanton tasin iya Chalan Laulau lokue` hu respeta i lugat. Chamu` chumachansa dumisatentu sa` mana` kilulog hau tula noche putin tuyan. Soluke ma-amte hau suruhanu, ti un` dini\u00f1gu estake machapag giya hagu.<\/p>\n<p>Poresu na maseha \u00f1gai`an na tiempu da\u00f1kulu respetuhu gi tafanana`an espiritu `sino animas. Ti achaiguata mina` mamirese respetu maseha gi hechuran espiritu.<\/p>\n<p>Pa`gu i gima` mame maseha \u00f1gai`an diskalentau i lugat piot ya huna` bubu i magahaga` gera. Mauleg na umapayune ham kustumbre.<\/p>\n<p>&#8212;-<\/p>\n<p><strong>Inutet Na Patgon:<\/strong> Umasoda-yu` yan un` inutet na patgon, ta\u00f1ga yan udu gi alacha. Sumeha-yu` para bai` keli`e` haf` ma\u00f1a\u00f1a i prohimu. Sige chumaleg kulan mohon ti inutet. Puru usun se\u00f1at kanai `nai ma-adi\u00f1ga\u00f1gane.<\/p>\n<p>Namagof sa` i famaguon matu\u00f1gu` na inutet i patgon ya kada ratu ma-asiste `sino marikonose haf` nesessidat\u00f1a. Hana` chatsaga dididi` inasoda` mame layeye pot sige hu ebalua haf` mohon futuna\u00f1a `an sige mona. <\/p>\n<p>Kau u guaha ayudu suffisiente para guiya? Pot hu chage ma\u00f1etbe kumakama na mala\u00f1gu mina` hu komprende i asuntu ni binalulutan sa`pet parehu ha` para i saina yan mala\u00f1gun patgo\u00f1a. Hahassu i man-mala\u00f1gu yan inutet siha gi tinayuyot miyu.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Ninalagun Nana:<\/strong>  Sessu hu faisen maisa-yu` haf` na i ninalagun nana na sentada sumen ma\u00f1ge`? Achog hinegsa` pat kineman satdinas yan biri\u00f1genas paire na boka maseha \u00f1gai`an `nai ha planta. Todu mansilensiu ya duru magulusune finatinas nana. Haf` na taiguine este?<\/p>\n<p>I mismu putahe guahu munalagu. Lamegai sopbla gi platun ma\u00f1ena guihe na pue\u00f1ge. Parehu ne\u00f1kanu` lau i finatinas nana i malachai. Hu repite lau parehu masusede. Hu birayu` tatte ya hu faisen maisayu` manu `nai gaige i difirensia.<\/p>\n<p>Era, i ineppe gaige gi ina\u00f1goghun patgon gi as nana\u00f1a. Deste ke patgon si nana\u00f1a pumulan estake echu tautau. Estague` i difirensia, taigue gi ne\u00f1kanu`. Haf` ha pacha debi u mauleg para i tropa maseha \u00f1gai`an na tiempu. Kontodu guahu dispues tat ninalagun nanahu tihu daflogue kada ha planta gi lamasan sena.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gi fina` konbetsasion yan dos senadot ginen Luta sige de in` ebalua i hinanau manma-eduka&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[10592,10593,10594,10595],"class_list":["post-224206","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-fuetsan-espiritu-guaha","tag-marianas-gaston","tag-ninalagun-nana-sessu","tag-terry-santos"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/224206","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=224206"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/224206\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=224206"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=224206"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=224206"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}