{"id":228480,"date":"2016-05-25T06:00:27","date_gmt":"2016-05-24T20:00:27","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=228480"},"modified":"2016-05-25T06:00:27","modified_gmt":"2016-05-24T20:00:27","slug":"proteksion-man-inosiente","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/proteksion-man-inosiente\/","title":{"rendered":"Proteksion Man-inosiente"},"content":{"rendered":"<p>Mafaisen un` patgon kau magahet na guaha Tooth Fairy? Ileg\u00f1a, \u201cMu\u00f1ga man-mandage!\u201d Haf` morat\u00f1a i ineppen i patgon?<\/p>\n<p>I hu chule` na keha halom gi kotte siempre u pega papa` i minagahet gi chatdisposision fondun publiku $400-mit pesus ni inapasen todu taxpayers. Ti matatiye lai konstitusion. Gi hilu` este kase siha ha` man-manho\u00f1gge na guaha Tooth Fairy!<\/p>\n<p>Responsablidat kada sudadanu na u tachu gi haf` tunas piot `nai oppan na guaha finababa gi man-inosiente. Lache este na ma\u00f1a piot `nai gaige hau gi pisun disposision asuntun linahyan.<\/p>\n<p>Gi lataftaf `nai membron i sanpapa` na guma, umayau si Biktot Hokog $500-mit pesus para umana` la`la` i industrian gambling giya Luta. Kuestion: Esta manana`lu este na inayau? Kau magahet na la`la` industrian casino giya Luta? Na ti magahet na si Biktot ha bota casinon Saipan `nai ha senpunu` casinon iya Luta? Este na modun kabisiyu rumepresesenta tautau Luta?<\/p>\n<p>Dispues ha ta`luye humas\u00f1gon chumoneg inayau $400 mit pesus para i MV Luta, bisnis familia\u00f1a. Manu gi este na inayau na ligat lau makontradise i lai? Kuantu pot sientu gi enteru publikun Marianas man-manmirerese pa`gu setbisiun MV Luta?<\/p>\n<p>Kulan guaha inestablesen lastru gi manera `nai ha petsisige si Biktot fondun publiku. Lau pa`gu na biahe kase $160-miyon pesus na cho`chu` pot hanom hana` ke o`kahat para un` konsuttadot\u00f1a. Dimalas, sa` gaige esta gi kotte kehan pot abusun lai konstitusion gi disposision fondun publiku.<\/p>\n<p>Afa\u00f1ielos, obligasion kada sudadanu para u asegura na matatiye lai i tanu` siha. Na fan matat\u00f1ga hamyu gumuatdia direchon todus gi pinetsigen para ta asegura na i kinalamten gobietno-ta mau`udai gi hilu` disposision yan areglun lai. Si Yuus Maase`!<\/p>\n<p>Man-fatigau<br \/>\nGi fina` hunta, i tautau ni tomtum yan mehnalom mamatkilu ya umeku\u00f1gog enlugat de u chalegua`gue`. Hu pega gi un` banda ya hu eku\u00f1gog i tropan silensiu.<\/p>\n<p>Estague` na grupu `nai gaige kabales na sentimentun mayotmente. Sinsiyu na ekspressiu. I man-sa\u00f1gan espehos i man-pinalo`pu didog na chinatsaga.<\/p>\n<p>Yangin fiet hau na mehnalom, pues siempre un` chule` i asuntun niha pot para un` fakot kinihutu taimanu `nai si\u00f1a un` alibia piot chinatsagan monedan familia. Gai signifikasion yan sustansia i asuntu. Poresu na debi un` ketu\u00f1gu haf` plantau gi menamu.<\/p>\n<p>Dos asuntu kumahulu` gi bandan pinepble: 1. Haye pumega i los prohimus guihe na estau? 2. Hafa satbasion-mu gi un` te`ug na pinadesen mayotmente fina\u00f1agon diskuidun miyu?<\/p>\n<p>I primet asuntu ginen diskuidon offisiat publiku. I segundu hagu ni ma-elihe mana`e katgu para un` satba sin ditension. Sin tana` lebug i hanom, haf` planumu? I dibinan satbasion gaige gi dos patman kanai-mu.<\/p>\n<p>Dispues de hu di\u00f1gu i grupu esta hana` afatigagau-yu` i pinadesen diskuidun offisiat publiku. Hu faisen maisayu` haf` taimanu na mampos apattau i otdinariu yan offisiat publiku gi karera mona. Lau i tatatte man-offrese ayudu! Kau ti matu\u00f1gu` haf` inefresen niha? Man-fatigau i tautau mina` man-mamatkilu!<\/p>\n<p><strong>Diskuidu!<\/strong><br \/>\nI publiku ti ta\u00f1ga, bachet yan udu gi nesessidat\u00f1a. Ha dimemoria haf` asunto\u00f1a ya diariu ha pesa haf` na diskuidu siha man-mafattu gi pettan gima` niha. Sige pesa mayute` interes\u00f1a kulan basula pot interes petsonat. Ha pa\u00f1ot dinagau to`la\u00f1g da\u00f1kulu.<\/p>\n<p>Pot ihemplo: Mampos oppan yan plantau relasion manma-elihe yan man-mikepble na bisnis siha ginen hiyu\u00f1g. Mali\u00f1gu interes publiku sa` masoda` mikeple na amu. Esta namanman i mafa` taya` diskuidun niha gi halom este na rimulinu.<\/p>\n<p>Este na rimulinu chumalapon malumot `nai man-mapulakes chada` ulu` ya matutuhon ma\u00f1gunanaf huyu\u00f1g ginen apusientu. Manmamatkilu un` ratu sa` mampos keha i ilu` gi hilu` satge ni sige ma\u00f1gunanaf!<\/p>\n<p>I publiku ti kumuentos. Mamatkilu. Sige chumaleg tuyan sa` man-impirau i hagas representadot niha kume tampe i machapon na malumot. Mientras tantu, sige amiguhu Magoo kumanta \u201cIrene Goodnight\u201d. Hu soyu` na kase mas paha, \u201cI Papa` I Kandet\u201d. I morat: Todu ini`ina ni atdau siempre u anog! A`saina!<\/p>\n<p><strong>Presiun Nesessidat<\/strong><br \/>\nHu analisa gaston nesessidat gi un` attikulu kuantu kahulo\u00f1a gi halom `nos kuantos a\u00f1os. I latan tuna estaba $.99 kada lata. Pa`gu, $1.69 kada unu. Kahulu` presiu\u00f1a mas ke 70 pot sientu.<\/p>\n<p>Mauleg hamyu mismu in` hisga kau kahulu` parehu sueddon miyu pot para in` kubre ennau na gastu? Na ti gatdun sueddun miyu mientras sige hulu` gastun fektos siha? Haf` na alibiu mattu ginen offisiat Marianas para u suheta dididi` este na chinatsaga?<\/p>\n<p>Dispues, kulan mafata\u00f1gaye na guaha 51 pot sientu gi empleau pa`gu man-mamatmos gi mafanana`an \u201cfederal poverty income level\u201d `sino sueddon popble. Guaha `nai ma-ina este na asuntu pat mafata\u00f1gaye lokue`?<\/p>\n<p>Diskuidu! Kau i chagu` hogsu` mina` no siakassu hamyu ni pinadesen i linahyan gi se\u00f1gso\u00f1g siha? Na ti man-offrese hau satbasion?<\/p>\n<p>Estague` mina` ti si\u00f1a kalamten. Mauleg ta ketu\u00f1gu` kau magahet na u guaha mas baratu na presium fektos pot setbisio\u00f1a pat puru i man-sa\u00f1gan a\u00f1glu` taki uchan!<br \/>\n\u2022\u00a0 \u2022\u00a0 \u2022<br \/>\nNaufragu: Hu e`eku\u00f1gog ripot ginen Tinian gi mapos na Sabalu ginen as Se\u00f1or Jeff Borja pot nina` halom-hu kehan kotte pot fondun MV Luta.<\/p>\n<p>I fino`\u00f1a puru opinion ni na`gao. Taya faktu lau ha presenta kadu` faktu. Estague` `nai anog i difirensia taimanu man-ripot asuntun linahyan `nai debi todu faktu sin opinion. Kumeke ileghu ti sumaunau hau gi asuntu soluke presentasion magahet yan appruebau na faktu siha.<\/p>\n<p>Lache fino`\u00f1a na salape` iya Luta i tineteka na fondu. `An magahet ennau, pues libre Luta hana setbe fondo\u00f1a ni guiya mismu rumikohe ginen aduana\u00f1a (tax) mismu. Lau ginen sentrun gobietnu ni mafanana`an \u201cNMI Resources\u201d Debi u guaha inapprueban appropriasion ginen lehislatura. Estague` lai konstitusion se\u00f1or!<\/p>\n<p>Ansianu-yu` lokue` na u guaha immediatmente ayudu para iya Luta. Lau i batkun MV Luta esta dos mesis sin setbisiu gi machule` presisu siha na katgan nesessidat familia. Debi u guaha appruebau yan publikau na apas katga yan settifiku ginen i US Coast Guard. Estague` dumiteni i batku!<\/p>\n<p>I keha pot para u guaha areglu yan proteksion gi gastun salape` taxpayers taimanu i ginagagau gi papa` konstitusion. Gobietnon lai iya Marianas ya mauleg ta komprende na este na puntu obligasion kada sudadanu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mafaisen un` patgon kau magahet na guaha Tooth Fairy? Ileg\u00f1a, \u201cMu\u00f1ga man-mandage!\u201d Haf` morat\u00f1a i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[11679,818,11680,11681],"class_list":["post-228480","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-diskuidu-kau","tag-mali","tag-naufragu-hu","tag-tooth-fairy"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/228480","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=228480"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/228480\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=228480"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=228480"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=228480"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}