{"id":229979,"date":"2016-06-15T06:06:14","date_gmt":"2016-06-14T20:06:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=229979"},"modified":"2016-06-15T06:06:14","modified_gmt":"2016-06-14T20:06:14","slug":"preparasion-finattun-hailas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/preparasion-finattun-hailas\/","title":{"rendered":"Preparasion Finattun Ha`ilas"},"content":{"rendered":"<p>Gi un` katma na lemlem tautau hu hu\u00f1gog ekun sumen triste na tunada. Hu eku\u00f1gog \u00f1aihon kau guaha umakompapa\u00f1a mensahe. Mali\u00f1gu. Bes enkuando mattu tatte. Dispues silensiu ta`lu. Man-fuguyu`.<\/p>\n<p>Hu rikonose kau guaha chinatsagaghu na mattu ayu na tristen eku. Pas sentimentoghu. Sige ha` mattu tatte ayu na eku. Kontodu katman hinasoghu ha lachai muna` atlibes.<\/p>\n<p>Gi hilu` este, mampos lu\u00f1u` kinalamten i tanu`. Kase estague` ayu na eku i mana` fan man-hahassu hit na presisu u guaha rinikohe yan areglon planu para i linahyan antes de umapua i galaide`. Sige kahulu` man-loka` la\u00f1gat `nai tatutuhon man-mali\u00f1gu gi halom chubasku.<\/p>\n<p>I pinadese siempre u tutuhon sumapet todu gi halom sais mesis na tiempu. Estake u didog gi halom dos-tres a\u00f1os siempre lafotte na mattirun ha`ilas para u fattu gi todu i se\u00f1gso\u00f1g. Estague` na tiempu `nai mas didog pinadesen todu.<\/p>\n<p>Da\u00f1kulu na inadahe presisu para kada familia. Gef pulan pottanmonedan miyu. Manu i si\u00f1a pega gi un` banda todu fi\u00f1kas familia para `an mattu tiempun chata`an yan fotte na pagyun ha`ilas! Kau este mina` mampos man-silensiu i man-sabiun hegsu` I Deni`?<\/p>\n<p><strong>Sattun Na Satbasion<\/strong><\/p>\n<p>Dispues de 40 a\u00f1os desde ta gobietnan maisa hit, guaha besis `nai inipus man-diskuidau hit hafa lai konstitusion siha gi `nos kuantos attikulu. Entre ta upus `sino letke kulan mohon si\u00f1a ta isague gi kaprichota. Lache este na disposision!<\/p>\n<p>Finenina pot haye si\u00f1a gumubietnu `nai mana` fan apulo`pu` che`chu` abusu yan gulosu kontra lai konstitusion pot este na asuntu. Ti umah\u00f1au bai guadog este esta`i fondu estake mana` dinanche. Makat hu aksepta na gobietnun demokrasia gaige guine lau i ma\u00f1an diktatot oppan.<\/p>\n<p>Entre matu\u00f1gu` lau mahas\u00f1gon mafatkeluye pat man-ignorante ya ma-usa este kumu katsun niha para u fan mandispone sin mandatun publiku! Estague` masusesede na tiempu. Hita ni publiku si\u00f1a dumemanda makorihen diskuidun gulosu!<\/p>\n<p><strong>Fotmat Na Konbetsasion<\/strong><\/p>\n<p>Kase pot mampos hit man-mitinane` na megai besis na taya` sattun na sensian kinimite gi palabra-ta siha. Kumeke ileg-hu tasa\u00f1gan una kosa dispues tacho`gue komplidu atlibes.<\/p>\n<p>Afa\u00f1ielos, usun palabra fumofotma ma\u00f1amu gi todu kinalamten-mu. `An chatseguru hau, pues mu\u00f1ga masa\u00f1gan \u201chu\u00f1gan\u201d `nai chatseguru hau. Dispues, ni unu si\u00f1a hau umafuetsas gi maseha hafa na disision. Sehan \u00f1aihon ya un` atan todu atmos banda manu propiu para un` tatiye.<\/p>\n<p>Gigon ta tutuhon man-adi\u00f1gan gi hilu` to`a yan mehnalom na attura siempre mas amtau disision-ta siha gi maseha haf` na asuntun natibu. Mauleg ta repasa este na patte gi diariu na konbetsasion-ta. <\/p>\n<p><strong>Inapagat<\/strong><\/p>\n<p>I ma\u00f1aita sessu te\u00f1ga ma-ade\u00f1gane famaguon niha pot inadahe yan preparasion. I finu` niha pot esta man-ginen ayu na patte mina` makomprende haf` na chinatsaga `an tita adahe hit.<\/p>\n<p>Desde usun ramientan gualu`, kumarera gi tumobet, yan peskan tasi yan tanu`, siempre hana` fan man-hassu hit pot inadahe. Pot para u felis kareta na man-adi\u00f1gan dibuenamente!<\/p>\n<p>Mauleg na inapagat sinsiyu ginen i korason niha gi halom motmut na balutan guinaya pot futtuna-ta. Gi hilu` pinasensia lokue` guaha tiempun grasian niha `nai man-hita ma\u00f1aleg.<\/p>\n<p> &#8212;<\/p>\n<p>Kada chatagmag umakilili` dos amku` mamokat para i gima Yuus humosme misa. Un` oga`an finagcha`e chata`an. Kada ratu i biha ha soyu` i asagua\u00f1a para u lachadeg. Gi biradan para i gima` finaisen si Tan Du\u00f1g haf` na kulan dispasiu mamokat. Ileg\u00f1a, \u201cNa\u00f1ga fan Ana sa` fana`an hu tatkeyu`!\u201d Ayu buente na ti si\u00f1a ha atotga humagu` famokat\u00f1a pot no u finalaguaihon in amku`. A`saina! <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Fuera de kutturan relihion, kase memegai\u00f1a gi kutturata mali\u00f1gu gi espehos santatte. Taya` si\u00f1a hu chogue soluke para  bai` kahla\u00f1gyu` gi hagas tradision gualu` yan peskan tasi gi hechuran estoria. Kanifes chansaghu umabiba haf` pa`gu tradision-ta sa` mali\u00f1gu.<\/p>\n<p> &#8212;-<\/p>\n<p>Guaha siha na li\u00f1guahen CHamoru (ahe` ti Chamorro) hu huhu\u00f1gog ginen i bisinu. Mattu gi na`mamahlau finatinas palabra kulan mohon diariu na usu gi halom konbetsasion. Hu fanana`an este che`chu` \u201cnaufragu\u201d, i resutta, \u201cna`gau\u201d.<\/p>\n<p>Guadog sustansian i dos palabra para in` kemprende haf` husasa\u00f1gan. Fa\u00f1getu gi otdinariu na finu` Chamorro. Mu\u00f1ga man-mamatinas otru palabra siha ni ti Chamorro! Pa`gu `an para in` fan aguaguat pues tatpa\u00f1ge: CHATmoru! Kase dinanche\u00f1a \u201ckusina\u201d. Gi da\u00f1kulu na pastahe i fa\u00f1ochuyan `nai mapopo\u00f1gle manu para umabende sino matansa. <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Gaige gi plasan batkon aire giya Guahan un` kusina (restaurant) matatpa\u00f1ge \u201cFa\u00f1ochuyan\u201d. Hana` chatsagayu` sa` este na palabra pot fa\u00f1ochuyan ga`ga`. Estague` na lugat `nai mana` fa\u00f1onochochu diariu. `An guaka, chiba yan binadu, sakate. I babue `ansopblan ne\u00f1kanu`.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Huli`e un` amku` ha tunu dispues ha lagnos te`la\u00f1g medianu na mafute`. Taya` to`la\u00f1g sopbla lau intaktu i sensin guihan gi halom platu. Hu komprende haf` bida\u00f1a. Lau ti si\u00f1a hu cho`gue. Ha esplika dispues taimanu machogue\u00f1a entalu` i guafe yan `nai para un` pega.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>I uttimu na pagyu lamegai na sombra petmanente ha dinisramas. Ni lemai mu\u00f1eru man-na`e tinegcha`. Kontodu hagas tro\u00f1kun ates ha hulog. Pa`gu man-ma\u00f1u\u00f1usu tatte ya puede mohon u lachadeg manogcha` i lemai sa` mahala\u00f1gyu` ag`gun Lali Fo`! <\/p>\n<p><strong>Malaintension<\/strong><\/p>\n<p>Todu disision ni mana`na` gi halom balutan \u201cmalaintension\u201d siempre u anog. Ya mientras gaige gi papa` atdau siempre kontodu ulu` malumot u fa\u00f1gunanaf! Poresu, eyag sensian integredat gi todu pinetsigen asuntun linahyan!<\/p>\n<p>Man-hanau i grupon 902 para Washington sin fotmat na inestudia pot asuntun linahyan siha. Mas man-chathinassu haf` na trahe yan sapatos loka` para umafat-ta giya Washington, DC. Hombre, maila` ta pega mas signifikasion gi sustansiau na asuntu ke pustura! In` satba i problema? <\/p>\n<p>Dios mihu na karera. Che`chu` dibatde ni inapase kabales nu i taxpayers! Dispues, i biahen miyu pot para in` ayuda tautau hiyu\u00f1g. Ya haf` planun miyu pot taotao tanu`?   <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gi un` katma na lemlem tautau hu hu\u00f1gog ekun sumen triste na tunada. Hu eku\u00f1gog&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[12030,12031,818,12032],"class_list":["post-229979","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-chamorro-pa","tag-fotmat-na-konbetsasion","tag-mali","tag-tan-du"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/229979","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=229979"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/229979\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=229979"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=229979"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=229979"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}