{"id":231012,"date":"2016-06-29T06:06:15","date_gmt":"2016-06-28T20:06:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=231012"},"modified":"2016-06-29T06:06:15","modified_gmt":"2016-06-28T20:06:15","slug":"rineskatan-inangoghu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/rineskatan-inangoghu\/","title":{"rendered":"Rineskatan Ina\u00f1goghu"},"content":{"rendered":"<p>`An chatsaga hinasoghu hu arastreha lastrun biuhu gi inai `nai hu dalalag tumalaya antes. Hu tatiye kada pasu mientras hu rikokohe i guihan siha. Ayu na lastrun amku` pot direksion.<\/p>\n<p>Dispues de katma hinasoghu `nai hu tutuhon manaitai gasetan elmundu yan estudiu siha gi inayeghu na asuntu. Sige te\u00f1ga hu ebalua tat asuntu kumu sueddu, pinepble yan satbasion, appenas appottunidat para i famaguonta ni man-magradua gi koleho, kuttura yan tradision. Hu ebalua todu patte pot para bai` komprende i asuntu.<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Diniseha:<\/strong> Hu tatitiye kinalamten un` grupu giya Guahan ni chumochoneg tinilaikan modun linala` ni pinegan nasion siha ni dumispone i tanu desde 400 a\u00f1os tatte.<\/p>\n<p>Da\u00f1kulu na chanda mafafana` `nai umatotpe pinayun niha pa`gu yan dinisehan para umareskata dignun natibu. Magahet na fuetsau na tinilaika maputa` gi entalu` `nai independente i natibu yan dispues de mana` dependente.<\/p>\n<p>Mientras sige matrabuka i asuntu, mafattu lokue` kuestion haf` kuttura yan tradisio\u00f1a i natibu pa`gu na tiempu? Hagas ta di\u00f1gu tradision linala` gualu` yan peska. Estague` ginen tradision natibu. Haf` pa`gu kuttura-ta yan tradision-ta?<\/p>\n<p>Kase inafuetsas nuebu na modun administrasion chumoneg i natibu guatu gi bandan dependente kumu planun Amerikanu. Masusede este taimanu mapega gi Solomon Report desde antes. Haf` dichu i planu gi papa` este na pinetsige?<\/p>\n<p>Gi halom rimulinu i natibu lokue` ha embrasa manu i si\u00f1a umatbansague` de hemunos kau hafa` basula digno\u00f1a yan tradisio\u00f1a. I Amerikanu (Navy) ha choneg finana`guen bisnis lau para i natibu libianu\u00f1a macho`chu` `nai garentia na guaha pagamientu.<\/p>\n<p>I popble na modun linala` umatisa dinisehan tinilaika guine kontodu dina\u00f1a` yan Guahan sisienta anos malofan. Ti masusede lau dispues mafotma kontrata yan Amerika gi mediu sisienta siha na sakan. Guaha mohon kampu para ta reskata dignun natibu? I kuestion katgadu ya haf` na chispas da\u00f1kulu na kakaguetes gi la\u00f1get paraisu!<\/p>\n<p><strong>Komplikau: <\/strong>Kada kalamten tumobet i tanu` ta a\u00f1gog-hu na todu felis i karera-ta. Sige mona tasoda` na tai hanom i redi`eta`, ti nahu\u00f1g ma\u00f1glu` un` reda. Dispues, man-malefa hit ni te\u00f1gua\u00f1g-ta amotsan talo`ane.<\/p>\n<p>I namanman i kada ratu ta repite i mismu diskuidu kulan mohon nuebu na kustumbre. Hita ha` sumapet mamaisa hit pot diskuidu-ta. Anog na taya` sattun na areglu gi megai na asuntun linahyan. I tautau gi se\u00f1gso\u00f1g pumadedese todu diskuidun hegsu` imperadot I Deni`.<\/p>\n<p>Ke lau malag manu i sentidu na sensian tinemtum yan konsensia gi halom este na rimulinu? Kuantu mas na sapet para in` afuetsas gi publiku pot diskuidu?<\/p>\n<p><strong>Pinepble: <\/strong>Ripot gaseta ileleg\u00f1a na guaha mas ke 300-500 na natibu mantai fanlihe\u00f1g (guma`) giya Guahan. Gi halom este na tropa guaha siha ginen sankattan na Marianas.<\/p>\n<p>Sige hu guadog manu `nai gaige hale`\u00f1a este na pinadese. I dumi\u00f1gu tano`ta pot inaligau appottunidat cho`chu`. Lau finagcha`e mantai che`chu pues makat apas atkilon guma. Ni kareta taya` para u fan malag i che`chu`. Manginacha` induktu gi katkuet kinalamten.<\/p>\n<p>Masu\u00f1gun ma\u00f1aga gi fina` atukan (guma` gi halom tanu`). Ayu `nai manhuyu\u00f1g man-epinedu\u00f1g mantension ginen hagas tautau guine ni mangaige na felis kinalamten niha giya Guahan. Che`chu` yine`ase` pot manginen este sumatban \u00f1aihon pinadesen niha.<\/p>\n<p>Puntu? Pot diskuidun man-ma`gasta na manhanau lau otru pinadese ni mas chatsaga pumalo`pu` ha`anen niha.<\/p>\n<p><strong>Dios Mihu:<\/strong> Hu e`eku\u00f1gog huntan sanpapa` na guma` pot CW (hutnalerun ginen hiyu\u00f1g). Anog klaru na ti makomprende fuetsan lai federat gi este na asuntu. Dispues, mafama dos palabra kulan mohon nuebu na konseptu. Lau i mismu palabras kehan pot diskuidun niha lokue`.<\/p>\n<p>Gaige gi kontratan i Covenant na lai konstitusion yan federat supremu ke lai iya Marianas. Guiya este mafanana`an \u201csupremacy of laws\u201d. Haf` ti u bulalachu asunto-ta `nai ni mismu para man-mamatinas areglu taya` kabales na kinemprende pot areglu! <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Hombre:<\/strong> Sige dina\u00f1a` manrikohen fondu (fundraising) para `nos kuantos kandidatu siha. I kuestion: Haf` makomple ni sustansiau para uma-adelanta linala` publiku fuera de manadan diskuidu? Namanman i sensian banida lau taya` makomple ni bintaha para i tautau siha.<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu, hita ni botadot umesaguen mamaisa hit sa` kada ratu ta pega tatte gi puestu ni ma-abusa pot interes niha. Malagu`yu` humu\u00f1gog haf` bidan niha i sais gi presente na representadot sanlichan na patte giya Saipan. Halo? Tinahu\u00f1g ni biba yan biliba! Binaya` i publiku sinparat na promesa ni kada ratu mana mamtu` sin mapa\u00f1ot!<\/p>\n<p>Hafa Mas? Hu nana\u00f1ga para umadandan kampanan pattida yan haf` para u fan mapresenta gi se\u00f1gso\u00f1g siha na biahe. Mu\u00f1ga iya` na para ta hu\u00f1gog ma-introdusen kandidatu para u adi\u00f1gan ya ha lachai tuma`lun umitroduse todu i otru siha kandidatu. Dios tiampare!<\/p>\n<p>Guaha lokue` mama` sai`antes karisu ya sige ha pasalista asuntu siha sin u diskute. Lau hagas ha fama na menhalomgue` pot asuntun linahyan. Mattu gi hana` disganau-yu` ni natatan hinasso\u00f1a. Finu` i kanta \u201chumalom mepplu, humuyu\u00f1g da\u00f1gas\u201d. Masusesede sa` patte este gi kustumbren Chamorro i banida! <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Politikan Isla:<\/strong> Politikan dikiki` na komunida gai tine`ug lokue`. Ma-aga\u00f1g un` amku` para u bendise lamasa. Gi uttimun tinayuyot\u00f1a ileg\u00f1a, \u201cya na fan mapedi todu ayu siha i mangaige gi otru banda\u201d. Dios mihu!<\/p>\n<p>Gi ge`mage, ma-aga\u00f1g un` amku` para u adi\u00f1gan. Sige ha diskute pot sisteman gobietnamentu yan chinatsaga\u00f1a pot diskuidu. Ileg\u00f1a, \u201cEstague` finaisen-ta, puru hit ha` de gagamen de gagamen (government)\u201d. A`saina!<\/p>\n<p>Guine, huli`e un` prohimu man-gagau kopble gi un` kandidatu. Dispues de ha botsa i bente pesus, ma-introduse i kandidatu ni pa`gu ha fofogse. Ileg\u00f1a, \u201cTi u fangana si brutu! Guse\u00f1a na ha sufa` i mama`te\u201d. Dispues de ha saulag bente pesus? <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p>Usun ramenta desde kuha, fusi\u00f1us, machete, kama`, kubu, trastes makenista yan katpenteria debi un` eyag pot satbasionmu. Na seguru na un` tu\u00f1gu` usun machete. Cha`mu sasague` katkuet direksion sino hagu dada`da`! I puntu pot para un` safu gi kada biahe `nai un` usa katkuet ramenta. Mu\u00f1ga na halom hospitat `nai para tafan a`afana`gue!  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>`An chatsaga hinasoghu hu arastreha lastrun biuhu gi inai `nai hu dalalag tumalaya antes. Hu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[12254,12255,12256,499],"class_list":["post-231012","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-diniseha-hu","tag-hombre-sige","tag-politikan-isla-politikan","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231012","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=231012"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231012\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=231012"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=231012"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=231012"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}