{"id":234393,"date":"2016-08-17T06:06:36","date_gmt":"2016-08-16T20:06:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=234393"},"modified":"2016-08-17T06:06:36","modified_gmt":"2016-08-16T20:06:36","slug":"disintunau-na-sunidu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/disintunau-na-sunidu\/","title":{"rendered":"Disintunau Na Sunidu"},"content":{"rendered":"<p>Asolas, ma-annunsia na esta mas guaha adelantu gi ekonomia. Supin tasi `nai ma\u00f1gekuentus kulan mohon inosienti i publiku haf` masusesedi.<\/p>\n<p>I kuestion: Kau ennau na adelantu gaige gi monedan familia pa`gu? Haf` mas diberas ke pinadesin familia gi enteru iya Marianas? <\/p>\n<p>Dispues, mas ke lamita sueddun chinatsaga (federal poverty income level) gi empleau enteru ya para in` sigi ha` tumala\u00f1ga i publiku? Haf` mohon ya finu` integredat na biahe?<\/p>\n<p>Yangin i intension pot eskusu, chatmiyu fan malelefa na kada unu gi membron familia gai estomagu. `Nai mamadedesi pot sapet tinanahu\u00f1g para mantension niha ni kuantu na annunsiu ni unu si\u00f1a tumulaika haf` ume`esalau ginen estomagun i tautau siha!<\/p>\n<p>Na ti magahet na esta pot mas ke 20 a\u00f1os taya` hatsadan sueddun i tautau siha? Kau pot este na diskuidu na kada ratu in` sablasus i publiku pot adelantu ni taigue gi pottanmonedan familia? Hombre, ti nigap ham `nai man-mafa\u00f1agu!<\/p>\n<p><strong>Oran estrakadan politika<\/strong><\/p>\n<p>Gi tutuhon este na biahen estrakadan politika, `nos kuantos man-halum tatte gi pattidan republican lau memegai\u00f1a man-huyu\u00f1g. Da\u00f1kulu este na indikasion na ma`pi` i inetnun republican desde mapos\u00f1a na semana.<\/p>\n<p>Mapgau i tropa: Guaha pa`gu Raffy na republican yan i hagas republican ni mampos man-inaminasa ni kabron na kinalamten i tropan i paire. Kasi nuebu na areglun disareglu! I man-malalagu na republican kada kuat kunsu kuat. Dios mihu!<\/p>\n<p>Dispues man-asoda` mansabiu gi lugat kafe `nai kada unu ha sa\u00f1gan pot kandidatu\u00f1a. Ileg\u00f1a i unu, \u201cI kandidatuhu ni haf` bida\u00f1a ayu na malalagu ta`lu\u201d. <\/p>\n<p>Ineppe ni otru, \u201cKe i tai bida\u00f1a i tronu ni para u pinateg huyu\u00f1g na eleksion!\u201d Dios tiampare na hunta.<\/p>\n<p>Ti mapot ta pula` i madisgranan republican: mampos ma\u00f1gontentu ni fuetsan niha ya manmalefa na gaige gi se\u00f1gso\u00f1g i tautau siha ni ma-upus pot mada\u00f1a`e man-riku na kometsiante. Man-malefa haye siha pumega guihe na puestu.<\/p>\n<p>I para un` malefa ni publiku un` da\u00f1kulu na insuttu gi tautau ni pumega ina\u00f1goghon niha giya hagu. Mafattu tatte un` kuestion pa`gu na biahe: Haf` che`cho`mu para un` adelanta ha`anen niha? Na la-aga\u00f1g ineppe-mu sa` mampos \u00f1a\u00f1gun!<\/p>\n<p>Gi halum este na estrakada guaha u fa\u00f1guentos (ahe` ti edukau na adi\u00f1gan) kulan pale` totut. Guaha lokue` siempre lumapbla hila` niha gi asuntu ni ti makomprende ni mana` linimus manadan \u201cbiba\u201d. <\/p>\n<p>Kasi patte gi afulu` haye mas tarugu` yan dakun. Yangin desde tutuhon tai abilidat hau umeku\u00f1gog kabales sentimentun publiku, pues lastima kareramu na biahe.<\/p>\n<p>Yangin para un` has\u00f1gune cha`mu malelefa na ti nigap ham `nai man-mafa\u00f1agu! Haf` mohon? Lau ta pasensiaye sa` estague` un` patte gi sisteman demokrasia na gobietnu\u2014estrakada!<\/p>\n<p><strong>Fitme Na Kabayeros<\/strong><\/p>\n<p>Kontentu si\u00f1ienteghu `nai huli`e man-anchu na ekspirensian nos kuantos kandidatu ni ma\u00f1aunau na biahen eleksion para i lehislatura. Desde as Heinz Hofschneider, Antonio (Tony) M. Camacho, Ana S. Teregeyo yan Stanley Torres na tropan kabeyeros mangaige na`an niha.<\/p>\n<p>Gi finu` niha esta nahu\u00f1g na kinalamten sin planu. Ti manlistu lumi`e galaide` Marianas masotta sin kapitan para u esgaihon hinanau-ta halum gi safu na puettu. Oran areglu! Guaha da\u00f1kulu ina\u00f1guhoghu nu este siha na kabayeros. Huli`e fotmat che`chu` niha desde antes. Maila` tafan mama` i edut ke hapacha`.<\/p>\n<p>Hana` katma si\u00f1ienteghu i guaha manatma na grupu ni si\u00f1a rumeskata i linala` tautau-ta siha antes u fa\u00f1og\u00f1ug petmanente gi sisonyan diskuidu. Presisu na tana` seguru na manhalum pot nessesidat areglun tano`ta!<\/p>\n<p><strong>Signifikasion Tinilaika<\/strong><\/p>\n<p>Finapos modun linala` desde finagpu` geran dos da\u00f1kulu na tinilaika. Makat ta bira hit tatte gi tradision na modun linala`ta. Mampos ti umafagcha` yan i gaige na sistema ni maplanta desde ayu na tiempu. Matulaika kinalamten-ta desde tradision natibu esta guatu gi ekonomian salape`.<\/p>\n<p>I gaige na sistema presisu na ta estudiaye haf` minetgot\u00f1a gi ma-adelantan kualidat linala` natibu. Mampos te`ug na asuntu ya solu ta atetuye chadeg kumomprende haf` guaha `nai si\u00f1a ta pula` karera-ta para mona. <\/p>\n<p>Ti hita solu man-inaminasa nu este na tinilaika. Todu islas giya Pasifiku pumadedesi mali\u00f1gun tradision modun linala` natibu.<\/p>\n<p>Un` sumen afamau na professot ni madisponi gi alacha umapunta este huyu\u00f1g na pasun tautau isla siha. Konfotmiyu` lamayot patte pot taya` otru para tulaikan i gaige na sistema. Yangin metgot i tradision pues megai\u00f1a gi entre hita manguagualu`. Lau lamayot mangaige gi moseria.<\/p>\n<p>Gi todu estrakadan i presenti `nai ta gobietnan mamaisa hit ti baba bes enkuandu ta hahassu i dignun natibu gi todu pinetsige. Soluke gaige fitme dignota gi papa` sinturata `nai si\u00f1a kabales magahet tana oppan na si\u00f1a ta gobietnan maisa hit.<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu ti u na`lu tatte tradisionat na modun linala`ta. Kulan buttu gi espehos santatte ni adumididi` mali\u00f1gu `nai esta na upus. <\/p>\n<p><strong>Hinemlu` Natibu<\/strong><\/p>\n<p>Esta i nieta-hu kumeke binaya` materiat siha pot daibites yan chenot korason ni huna hananague kada semana. Layeye pot ansianu-yu` lokue lumi`e na un` dia ta tutuhon edukasion publiku haf` taimanu `nai si\u00f1a ta ayudan maisa hit.<\/p>\n<p>Listuyu` man-ayuda dibatde nu este na asuntu. Tat mas propiu ke mapribenin chenot ke `nai esta sala`. I umatisa interes-hu `nai umadi\u00f1gan-yu` yan mediku-hu korason dispues de ma-opera-yu`. Ileg\u00f1a na taigue problema-hu gi modun linala`hu soluke ke gaige gi haga`hu. Ha pa\u00f1gun-yu` ayu na finu` mediku.<\/p>\n<p>I kuestion: Kau establisau na gaige chenot korason yan daibites gi haga` natibu? Haye gi halum apuyidun natibu `nai gaige este probleman korason? Kau si\u00f1a makondukta un` estudiu pot konfitmasion yan haf` na remediu guaha para proteksion niha?<\/p>\n<p>Gi chenot daibites komprendiyun i inipus na usun asukat ni sumaunau muna` fatsu fu\u00f1gsion parahiyan tautau. Gigon masusedi este pues ti si\u00f1a tatautau-ta ha usa naturat na asukat (insulin) pot para umana` mamtu` kinano`ta.<\/p>\n<p>I otru `nai umayunat tatautau haga`ta (red cells or corpuscles) naturat na asukat. Estague` otru tumucha mafa\u00f1agun daibites. Lau masoda` na i manchichipa marijuana muna`lu tatte haga` niha ma\u00f1ochu naturat na asukat. Si\u00f1a ha` ti konfotme hau as Mary Jane lau atan pot benefisiun hinemlu`.<\/p>\n<p>Debi depattamentun hinemlu` u choneg ensegidas fina` estudiu pot para ta ketu\u00f1gu gi hilu` konfitmau na estudiu kau magahet na gaige gi haga` natibu probleman parehu ha` korason yan daibites. Bula fondun programan federat ni si\u00f1a ta gagau para este na estudiu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Asolas, ma-annunsia na esta mas guaha adelantu gi ekonomia. Supin tasi `nai ma\u00f1gekuentus kulan mohon&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[12991,818,12992,499],"class_list":["post-234393","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-hinemlu-natibu","tag-mali","tag-stanley-torres","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/234393","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=234393"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/234393\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=234393"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=234393"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=234393"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}