{"id":238777,"date":"2016-10-20T06:06:00","date_gmt":"2016-10-19T20:06:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=238777"},"modified":"2016-10-20T06:06:00","modified_gmt":"2016-10-19T20:06:00","slug":"guinaiyan-nana","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/guinaiyan-nana\/","title":{"rendered":"Guinaiyan Nana"},"content":{"rendered":"<p>Hu bisita un` tiahu un` oga`an. Namagof mafatoigue sa` todu i tiempu chumachaleg yan mefnu` manna`magof siha na asuntu.<\/p>\n<p>Lau pa`gu na oga`an kulan silensiu. Estaba matatachu\u00f1g gi kantun hatdin gi tatten guma`. Hu faisen haf` na kulan mampus triste mata\u00f1a.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a na mahala\u00f1ggue` ni un` haga\u00f1a sa` desde finagmata\u00f1a guiya finenina mattu gi hinasso\u00f1a. Ensegidas hu aga\u00f1g i patgon. Duru i dos umachatge. I patgon lokue` si nana\u00f1a mafattu gi hinasso\u00f1a guihe na oga`an. Kulan uma`ataka hinassu.<\/p>\n<p>Hana` hassuyu` un` kompaireghu ni un` biahe sige kumanta pot guinayan nana\u00f1a. Umahnanau ti hana` fonhayan lau bonitu na sunidu.<\/p>\n<p>Magahet tai atparehu guinaiyan nana gi famaguo\u00f1a. Desde oga`an gi menan fogun guafe estake todu ma\u00f1gabales `an pue\u00f1ge `nai umasun dumeskansa.<\/p>\n<p>Gi finu` man-amku`, \u201cSi tata humatsa i gima` familia lau si nana fuma` guma` i hinatsan tata.\u201d<br \/>\nDa\u00f1kulu na regalu giya hita i guinaiyan nana!<\/p>\n<p><strong>Hinigua` Finu` Tanu`!<\/strong><\/p>\n<p>Hu taitai finu` dos professot finu` Chamorro. I unu  sentai areglu tinige`\u00f1a mientras i otru sige ha soyu` usun li\u00f1guahe lau fuminu` E`E\u00f1glis. Achacha abarambau finu` niha kulan naufragu gi kantut kantit.<\/p>\n<p>Hombre, finenina na dinanche usun matuge` na finu` Chamorro dispues usa i li\u00f1guahe para un` famanu`e usu\u00f1a. Mu\u00f1gayu` mafababa ni eklau na finu` CHamoru dispues para un` finu` E\u00f1glisiyu` pot usun finu` CHamoru!<\/p>\n<p>Iya Guam mali\u00f1gu i li\u00f1guahe sa` desde 1898 manfinu` E\u00f1glis. Megai man-naufragu gi li\u00f1guahen niha na kontodu usu yan palabra mampus mesklau gi diariu na konbetsasion niha. Ti komprendiyun finu` CHamorun iya Guahan.<\/p>\n<p>Mana` pinalo`pu` este ni mafabrikan fina` kanta (chant) yan otru offisiu ni mapega kumu patte gi kuttura. Lau ni unabes `nai huli`e desde pinatgonhu na magahet gai koneksion i asuntu yan estorian natibu. Puru che`chu` atrebisau na finabrikan haf` hinassun niha kuttura. Dios mihu!<\/p>\n<p>Nanalau an` mamila ya ma\u00f1ganta kulan mohon Ora Santa pat Misa Kantada. Haf` minapot\u00f1a sensian unesteria gi haf` patte gi kutturan natibu? Kau dinage balutan regalu gi este na pinetsige? Fan e`gaga` ya in` fan gai mamahlau gi ma-insora tradision natibu!<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p><strong>Hasupag:<\/strong> Guaha priniponi fuetsau na finana`guen li\u00f1guahen natibu gi eskuela siha guine. Kulan dididi` manhasupag hit guine na patte.<\/p>\n<p>Kau i prumuponi este na mandatu ma-asegura na guaha lepblu para finana`guen konbetsasion yan ineyag ma\u00f1gge` gi li\u00f1guahen tanu`? Yangin taya` materiat pues sa` hafa na para tana` fofo`na i kareta ke guaka? Para ta afuetsas pa`gu i toru chumoneg ke u batsala i kareta? Kuantu giya hamyu chumagi che`chu` maestro?<\/p>\n<p>Guaha chechigue\u00f1a este na asuntu sin uma-afuetsas gi eskuela. Tatnai in` repara kumu ma\u00f1aina manu `nai ha tutuhongue` primet finana`gue? Dios mihu! Kulan manhinigua` hamyu` chenot hamalefa. Diberas!<\/p>\n<p><strong>Presiun Fektus:<\/strong> Humuyu\u00f1g i Mayot Luta as Efraim Atalig ha annunsia na manunog presiun fektus siha pot setbisiun MV Luta.<\/p>\n<p>Mauleg `an enfin guaha ennau na setbisiu. Lau un` letki i mas sustansiau na kuestion: kuantu na cho`chu` esta monhaya un` establesi para i tautaumu? Kau guaha lokue` subida gi sueddun i tautau siha? Yangin taya`, pues haf` un` fafatta?<\/p>\n<p>Debi finenina u guaha da\u00f1kulu na adelantu gi ekonomian i tanu` ni humatsa todu boti gi halum puettu. Sin este, pues puru sakudidan supin tasi finono`mu se\u00f1ot. Chagu` i un` sasa\u00f1gan yan klaru na pinadesin i tautau siha gi se\u00f1gso\u00f1g!<\/p>\n<p>Na`magof i para u guaha adelantu. Lau `an trabiha finu` fabulas de chispas pues gu`ot tatte talin i toru sino manugu\u00f1g sin kareta.<\/p>\n<p><strong>Gueku: <\/strong>Kada tiempun politika ma-establesi temporariu na cho`chu` siha gi `nos kuantos munisipalidat tat kumu iya Tinian yan Luta.<\/p>\n<p>Dispues de eleksion magpu` lokue` tetminun ayu siha na cho`chu`. Ha birague` tatte gi hagas seru i ma-empleha temporariamente pot huegun politika.<\/p>\n<p>Kau este nina` si\u00f1an manmenhalum i mafa` pa\u00f1alis tenda i ha`anen tautau? Na ti umisau hau ni ma-elihe sa` ti un` soda`e los prohimus petmanente na offisiu para siha yan familian niha?<\/p>\n<p>Ti bai hugandu yan ha`anen tautau. Yangin gaige giya guahu katgun pot adelantun tautauhu, pues bai fachuchu`e manu i si\u00f1a `nai u soda` lokue` linibianun niha gi fina` petmanente na offisiu para siha yan familian niha. Estague` `nai anog sattun haye umatetende offisio\u00f1a kumu representanten i tautau.<\/p>\n<p><strong>Repara:<\/strong> Iya Marianas popble na petlas. Tai mina ni si\u00f1a tafa` katsu gi tiempun eskases `sino ha`ilas. Poresu, na todu nina` halum aduana (taxes) debi u establesau sattun na inadahen i dididi` na guinahata. Kada ratu hit manmatompu` gi halum ha`ilas `nai i kinalamten i tanu` mampus maribaha.<\/p>\n<p>Namanman i finaposta sa` klaru na kulan taya` inadahe pot sen gueku na pisun ekonomia `ni manlalailai hit. Taya` linachi\u00f1a mapega gi un` banda mauleg na moneda para `an hafagcha`e hit fotte na tiempun chata`an. Pot fabot get atan sa` mampus manhugagandu hit `nai i tiempu taigue gi halum dos patman kanaita.<\/p>\n<p><strong>Ti Huegu:<\/strong> Tinahu\u00f1g kosas para manmala\u00f1gu gi hopitat-ta guine piot gi ICU. Ni payamas ti si\u00f1a matulaika sa` kada mala\u00f1gu malimitte gi unu. Ayu `nai libre i mala\u00f1gu `an ha chuli` i famiia payamas\u00f1a ya siha fumagasi. Dios mihu!<\/p>\n<p>Lau mit pot mit na salape` guaha para umana fan hunta (dos biahe) i tautau gobietnu giya Luta kontodu fiesta. Manu` `nai gaige sensian moralidat guine na chatdisposision? Ayu buente na todu manma-elihe i hospitat iya Filipinas mafalalague `an guaha chinatsagan niha. Mayuti` i publiku gi santatte para u ayudan maisa siha. Hita ni manmanapapase aduana pumadedesi chatdisision niha!<\/p>\n<p><strong>Areglu:<\/strong> I manadan chatdisision mas lumu\u00f1u` ha`anen tautau siha gi kuatkuet so\u00f1gso\u00f1g. Umanog klaru i tai ekspirensian este na administrasion gi che`chu` linahyan. Para siha libianu dispetdisiu sa` i chatdisision niha hita pumadedesi!<\/p>\n<p>Mauleg u guaha pinasensia para ta ebalua sin politikan parentela haf` masusesedi gi enteru petlas siha guine. Haf` na para umahas\u00f1gun mafondu mas i tautau lau esta ha` manmamadedesi? Malag manu konsensian fitme na moralidat para i tautau siha? <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Hu bisita un` tiahu un` oga`an. Namagof mafatoigue sa` todu i tiempu chumachaleg yan mefnu`&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[13865,13866,13867,499],"class_list":["post-238777","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-iya-guam","tag-misa-kantada","tag-ora-santa","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/238777","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=238777"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/238777\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=238777"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=238777"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=238777"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}