{"id":240036,"date":"2016-11-09T06:06:10","date_gmt":"2016-11-08T20:06:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=240036"},"modified":"2016-11-09T06:06:10","modified_gmt":"2016-11-08T20:06:10","slug":"lehislatura-eleksion-2016","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/lehislatura-eleksion-2016\/","title":{"rendered":"Lehislatura: Eleksion 2016"},"content":{"rendered":"<p>Kasi esta oppan haye suette pat dimalas gi eleksion lehislatura yan otru puestu siha na biahen eleksion. Maseha haf` na fina` estrakada siempre guaha mangana yan mapedi, kulan ha`ane yan pue\u00f1ge.<\/p>\n<p>Enfin monhayan i mamakat\u00f1a gi todu animum kandidatu man-aligau ayudu ginen botadot. Kau felis hinanaumu gaige ennau solu gi sentimientun botadot. Guiya i yabin ditetminasion futtunan kada kandidatu.<\/p>\n<p>Yangin felis kareramu, pues tutuhun umoppe sinsiyu yan sattun haf` na un` hatme offisiun mamatinas areglun asuntun linahyan. Todu kareramu siempre u inebalua ni publiku desde primet ha`ane `nai manhula` hau.<\/p>\n<p>Este na eleksion lokue` kulan pesadot haf` para umasusedi gi 2018 na estrakadan eleksion gubietnu. I republican siempre u matompu` ni mapi` pisun gima`\u00f1a. I democrats anchu na plaset ya debi u atan taimanu para u rikohe tautau\u00f1a. <\/p>\n<p>I republicans mas lokue` u inaminasa gi asuntun linahyan piot ya taya` ayudu\u00f1a umadelanta fuetsan monedan familia. Apmam na diskuidu `nai los uttimu hana` fan mamadesi publiku sin presisu! Mali\u00f1gu i interes publiku ya mas ma-akudi interes petsonat! Mampus este na sentimientu oppan gi pachot i tautau siha gi se\u00f1gso\u00f1g.<\/p>\n<p><strong>Sin Planu, Abarambau<\/strong><\/p>\n<p>Maseha manu na nasion, finenina ma-asegura na mapega i kandet, hanum, atba\u00f1at (sewer) chalan yan puettun aire yan tasi. Estague` muna` inos halum fi\u00f1kas yan cho`chu` para i tautau tanu`. Kinembida otru kometsiante siha manhalum gi ma-adelantan i lugat.<\/p>\n<p>I hinallum fi\u00f1kas yan cho`chu` homlu` para i tautau. Mas megai aduana (taxes) para setbisiun publiku yan fitme na offisiu para padre de familia siha. Nina`e kampu i familia man-la`la` `nai guaha cho`chu` para u katsu ha`anen niha.<\/p>\n<p>Sumen fatsu este na patte gi kinalamten tano`ta pot mofona halum mahatsan fasilidat siha sin ma-asegura na lina\u00f1gag ni gaige na kandet, hanum, yan atba\u00f1at. Umatotpi nesessidat i nuebu na fasilidat kometsiante yan komunida gi oriya\u00f1a. Siempre u acha famadesi gi karera mona.<\/p>\n<p>Anog i taya` menhalom na kabisiyu gi hegsu` I Deni`. Mas siempre este na diskuidu hana` fan mamadesi i tautau siha gi se\u00f1gso\u00f1g. Fina\u00f1agu geran hanum yan kandet!<\/p>\n<p>Dimas de u kombida halum otru siha da\u00f1kulu na fi\u00f1kas, chinema` sa` mali`e na ti suffisiente nesessidat hanum, kandet yan atba\u00f1at gi propiu yan oriyan i lugat. Man-mali\u00f1gu hit fondu yan cho`chu` gi hilu` este na diskuidu.<\/p>\n<p><strong>Che`chu` Achibau<\/strong><\/p>\n<p>Esta pot kuarenta a\u00f1os desde ke ta gobietnan maisa hit. Ti todu finaposta felis. Guaha siha na katsada `nai mapua sahyan-ta. Hu chagi kumekomprende i che`chu` gulosu `nai nina` fan bachet i kabisiyu ni dichu obligasion niha.<\/p>\n<p>Maseha todu-yu` kahaga`, sinparat sige hu husga haf` na guaha este siha na chinatsaga kontra i publiku. Hu soda` na pot ambenteria yan hinassun mantai achaigua ayu mina mahas\u00f1gune che`chu` achibau kontra i publiku`. Lau ha sedi hit i saina disision `nai mana` fa\u00f1uha i umisague hit. Man-madispacha ginen siyan niha sin ditension. Estague` `nai umentalu` proteksion ginen hilu`.<\/p>\n<p>Poresu na yangin para un` atog gi hagas bisiomu man-usa otru pot para un` latga buchimu, mauleg\u00f1a un` sugu` gi humiddi na patte gi korasonmu puede guaha satbasion antes de un` destrosian maisa hau. Mahas\u00f1guni na che`chu` achibau tatnai felis uttimo\u00f1a. Atan maisa hau kau ti magahet.<\/p>\n<p><strong>Bokan Togpu\u00f1g<\/strong><\/p>\n<p>Un` seriosu na asuntu pot linedu` natibu `nai inipus minakat\u00f1a. Pot ihemplu, i lineka`hu ennau i sinku pe onsi pot gadas `sino 5` 11\u201d. I minakathu debi u saga gi 180 libras.<\/p>\n<p>Presisu na ta adahe este sa` gigon ta upus, ta tutuhun lokue` otru chinatsaga tat kumu tatkilu` haga` ni piligrosu kontra hinemlo`ta. Yangin man-diskuidau hit pues hita mismu sumedi otru pinadesi tat kumu machuda` haga titanosta (stroke) sino heart attack.<\/p>\n<p>Si\u00f1a un` ayudan maisa hau. Tutuhun gi midision kinano`mu. Mu\u00f1ga ma-ambentuyi i sentadamu. Cho`chu regulatmiente `nai sisienta pot sientu un` saguani estomagumu. Na guaha regulat na eksisiu kada semana. <\/p>\n<p>Todu inipus ti mauleg para hagu. Kontodu maneska, chupa yan mama` mauleg unna` para ensegidas. Kontra este siha na bisiu gi estomagumu, gofis, yan pachotmu. Hagu kapitan hinemlo`mu. Hagu solu si\u00f1a dumisponi homlu` na linala`.<\/p>\n<p><strong>Maestron Kuttura<\/strong><\/p>\n<p>Guaha siha man-manombra \u201cmaestron\u201d kuttura. Ti klaru haf` tinatten niha yan kau magahet na gai koneksion i mafafama yan estorian guelu antes. Lamegai sineda`hu puru finatinas niha mismu ni mapega kumu kutturan natibu. Dios mihu!<\/p>\n<p>Kontodu tinayuyot natibu esta guaha. Na ti magahet na gaige kalaberan man-antigu gi halum apusientun familia? Na ti matrata kumu rektu na espiritu ennau na kalabera siha gi halum natibu? Na ti konsiste na siempre i tinayuyot halum gima` familia?<\/p>\n<p>Gi halum rimulinun tinagu` Espa\u00f1ot para umapunu` i li\u00f1guahe magahet na gai kampu i natibu kumanta a`ga\u00f1g gi fina` inetnun? Gi halum este na kondision na ti siempre kontodu kantan Chamorro mana` silensiu gi  halum natibu?<\/p>\n<p>Diberas esta namanman i puru nuebu na mafabrikan kuttura ni sen tai tinatte yan finapus ma\u00f1aina-ta gi antigu na tiempu. Sin uma-ebalua mauleg, makubre kumu kuttura.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a unu na maestro na i tinayuyot CHamoru ha soda` `nai lumiliku`-gue` gi enteru Pasifiku. Adahe sa` mattuyu` gi todu atmos bandan tasin Pasifiku ya ti hu soda` sinida`mu pindehu! Pot fabot mu\u00f1ga i dinagi! Nana`lu matatpa\u00f1gemu kumu maestron kuttura ya un` admiti na finatinasmu i un` fatta sin tinatten estorian antigu.<\/p>\n<p>Ti huegu i kuttura yan tradision Chamorro. Ti pot lagsi` ma-kometsiu kadu` kuttura para in` atrebi hamyu uminsima haf` ti kuttura. Pot fabot.<\/p>\n<p>Mattu gi abarambau hinanau-ta gi bandan kuttura hombre hu hahassu kau filan food stamps mas asegurau kumu nuebu na kutturan natibu.  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kasi esta oppan haye suette pat dimalas gi eleksion lehislatura yan otru puestu siha na&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[331,14169,42,818],"class_list":["post-240036","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-attack","tag-bokan-togpu","tag-food","tag-mali"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/240036","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=240036"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/240036\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=240036"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=240036"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=240036"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}