{"id":244191,"date":"2017-01-11T06:00:39","date_gmt":"2017-01-10T20:00:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=244191"},"modified":"2017-01-11T06:00:39","modified_gmt":"2017-01-10T20:00:39","slug":"tanu-indihinau-natibu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/tanu-indihinau-natibu\/","title":{"rendered":"Tanu` Indihinau (Natibu)"},"content":{"rendered":"<p>Guaha man-atoganti chumoneg asuntun direchun manbota kumu sudadanun Amerikanu kontodu pattisipasion disposision tanu` natibu.<\/p>\n<p>Hu komprendi este na asuntu sa` hagas manaitaiyu` lamegai na estudiu pot direchun botadot.<\/p>\n<p>Lau guaha ha` lokue` asuntu siha `nai debi u motmut respetu gi tautau tanu` sino natibu. Disposision Attikulu Dosi gaige este gi dos patman kanai natibu. Si\u00f1a gai direchu hau manbota lau tu\u00f1gu` rayamu gi haf` solu asuntun mami.<\/p>\n<p>Taya relasio\u00f1a asuntun tanu` natibu yan otru rasan tautau siha fuera de Chamorro. Desde ke manmafa\u00f1agu hit dos ta soda` huyu\u00f1g: Dikiki` tanu` yan da\u00f1kulun tasi. Achog asuntun independenti sen ti parehu kinemprendin tautau isla yan ginen elmundu.<\/p>\n<p>Para i tautau-ta, i tanu` hinago\u00f1g-ta, linala`ta, yan plaset linala` natibu desde antigu na tiempu. I manginen hiyu\u00f1g mapega i mismu konseptu gi hechuran sisteman gobietnamentu. Para hita, linala` tautau-ta. Estague` i difirensia!<\/p>\n<p>Gi karera mona, hu guiguife independenti na Marianas ya u kahulu` este na asuntu `nai esta lamegai gi famaguon-ta man-ma-eduka kolehu. Mas antau yan anchu na inadi\u00f1gan siempre makondukta `nai u guaha eksisiun botasion gi este na attikulu. `Nai esta man-to`a tautau-ta libianu ta esgaihon mona kinalamten tano`ta para todus.<\/p>\n<p>Puntu: Masedi i Indians (Native Americans) mandue\u00f1u gi tanu` niha. Yangin manmasedi taya` rason na ti si\u00f1a i natibu guine ha eksisia mismu direchu! Dispues, taya` ta gagagau solu respetu gi haf` inyun natibu!<\/p>\n<p><strong>Sensian Saina<\/strong><br \/>\nGi halum katma yan mattiru, i ma\u00f1ainata ma-atrebi siha umusuni sattun na kinimitin inaligau mantension familia. I mantension ha inklusu ne\u00f1kanu`, magagu, kareta yan fanlihe\u00f1g familia.<\/p>\n<p>`Nai sige mona, ta fatoigue hegsu` guinifita `nai ta dispacha hit ginen siha. Hita lokue ta establesi mismu familia-ta. Parehu yan finapos ma\u00f1aina-ta gi difirensiau na tiempu. Siha antes hita pa`gu.<\/p>\n<p>Areglun dos saina muna` fitme kada patgun ma\u00f1a\u00f1a antes de u di\u00f1gu i pettan sanmena. Bes enkuando, man-absisita espesiatmienti gi tiempun ha`anen gupot siha. Este na pogsi` natibu fitme ni gumu`ot todus desde antes.<\/p>\n<p>Fuera de malulog gi gima tasoda` otru siha finana`gue ginen eskuela yan bisinu. Desde katpenteria, chechu` hatdin, peskan tasi yan tanu`, respetu gi man-amko`ta yan otru siha ineyag ni muna` fitme mas kareran kinimplen echu tautau.<\/p>\n<p>I famaguon-ta i gatbu na flores hatdin korason-ta. Siha u gini`ut i achon desde ayu na ha`ane `nai ma-establesi mismu familian niha.<\/p>\n<p>Ti namanman na kada patgun sah\u00f1ge kustumbre\u00f1a. Lau todu kumomprende haf` mauleg yan ti mauleg. Ti namanman lokue` i sattun na animun kada patgun para una` mauleg-gue gi todu pinetsigi.<\/p>\n<p>Guaha na patgun taglayu`, pasensia, malama\u00f1a, matat\u00f1ga, yan otru siha dopbladan kustumbre. Ti hu entalu`e desde ke ma\u00f1uha gi kanaihu sa` siha para u kinatga kilu`us niha. Gaige gi dos patman kanai niha ha`anen niha.<\/p>\n<p>Lau mientras lalala` si nana, guiya mas tumu\u00f1gu` haye gi halum i tropa i ti muna` sisi\u00f1a. `An gai suetti ha poluye dididi`. Ennau na patgun sessu siempre ha bisita mientras ke gagaige si nana. A\u00f1goghuyun disposision nana.<\/p>\n<p><strong>Namase`:<\/strong> Sessu hu soda` un` patgon lahe gi gima` i hagahu gi uttimun semana. Era, mauleg na amigun un` \u00f1ietu ni kumombida para iya siha.<\/p>\n<p>Un` namase` na nana pumupulan sin pintu`. Guaha ochu otru ma\u00f1elu\u00f1a. Gi halum chubasku komprendiyun haf` ha`ani\u00f1a este na patgun.<\/p>\n<p>Matutuhun makreansa i patgun haf` modun familia desde tinayuyot, sena yan munagasgas gi gima`. Hana` banidosuyu` sa` listu hasa\u00f1gan na guahu yan i asaguahu i bihu yan biha\u00f1a.<\/p>\n<p>Motmut gineftau mami pot ha nesessita i patgun sattun na ayudu. Sessu hu adi\u00f1gane pot para bai na`e mas konfiansa na atbiettu i pettan appottunidat yangin ha konsigi pumetsigi edukasio\u00f1a finenina. Magofyu` `nai ileg\u00f1a, \u201cGrandpa bai osgi tinago`mu siha\u201d. Pa`gu, prefektu \u00f1ietu!<\/p>\n<p><strong>Minala\u00f1gu:<\/strong> Hu li`e un` patgun gi hospitat (entalu` 10-14 a\u00f1os) para umarikonose pot chatguiya. Hu hu\u00f1gog dispues ginen i tata na kanset haga` chenot\u00f1a i kilisyanu.<\/p>\n<p>Ha usune kahulu` man-\u00f1gi\u00f1ge dispues ha birague` tatte gi siya\u00f1a. Kanaha` tihu la\u00f1gag umatan i patgon sa` hu komprendi ayu na eskpressiun mata `nai siete a\u00f1os sigidu halum yan huyu\u00f1gyu` lokue` gi hospitat `nai mala\u00f1gu lahihu.<\/p>\n<p>Esta hana` mesgu` lagohu. Buenti o`sun esta ma-hospitat pat guaha pinadesisi\u00f1a ni sumen chatsaga. Lau ha su\u00f1gun dibuenamenti.<\/p>\n<p>Makat na asuntun familia. I patgon pot mattirun kanset haga`, i ma\u00f1aina i diariu na animu ma-assisti i lahen niha. Huyu\u00f1g yan halum gi hospitat kada inaditi i patgon baban si\u00f1iente\u00f1a. Makat na tiru piot gi mala\u00f1gu ni guaha buenti `nai ga`o\u00f1a esta dumeskansa.<\/p>\n<p>Todu ayu na mattiru hana`e-yu` minetgut yan mines\u00f1gun gi ha`anihu. Ayu lokue` na tiempu `nai fehman hufaisen i Saina ayudu\u00f1a. Hu gu`ot kanai\u00f1a fitme sa` guiya i man-nana`e gi katkuet kinalamten. Mattu gi sumen popble si\u00f1ienteghu guihe na tiempu.<\/p>\n<p><strong>Pot Chaleg:<\/strong> Listu i amiguhu Magoo umanunsia na esta ha huchum i uttimu pahinan 2016. Esta monhayan lokue` ha baba i primet pahinan 2017. Hu faisen haf` sineda`\u00f1a, ileg\u00f1a, \u201cPare hu ha` na asuntu yan 2016!\u201d De dios mihu!<\/p>\n<p>Ha faisenyu` un` amiguhu para bai atan kau magahet na matan amku`gue`. Hu faisen haf` guaha. Ileg\u00f1a, \u201cAhe, pot maseha manu na offisina hu aga\u00f1g ileg\u00f1a i sekretaria, un` ratu ha` pop\u201d. Era, tiya\u00f1a ma-aga\u00f1g \u201cpop!\u201d<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p>Hagas malagu` i tihuhu gai paki pot sessu humalum tanu`. Lau sen mapot ha soda` propiu finu` E\u00f1glis para u faisen amu\u00f1a ni paki. Uttimo\u00f1a ha batbaruye, \u201cHey friend, you like chenyi`(exchange) one pukpak (gun) fonne one be` (cow)?\u201d Diberas na grasia!<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p>Matranslada un` kattan sindalu para si nana\u00f1a. Ileg\u00f1a, \u201cDear Mom:\u201d Matranslada, \u201cBinadu Na\u00f1g\u201d. Sige mona, \u201cBefore I go down the line, I want to say hi\u201d. Translada: Antes de bai tunog papa` gi tali, malaguyu` na un` tu\u00f1gu` na tatkilu\u201d. Dios mihu todu mana` fan abarambau intension `nai matranslada kattan i prohimu. Anog haye ti tumu\u00f1gu` li\u00f1guahi\u00f1a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Guaha man-atoganti chumoneg asuntun direchun manbota kumu sudadanun Amerikanu kontodu pattisipasion disposision tanu` natibu. Hu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[15049,15050,15051,15052],"class_list":["post-244191","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-binadu-na","tag-disposision-attikulu-dosi","tag-namase-sessu","tag-pot-chaleg-listu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/244191","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=244191"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/244191\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=244191"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=244191"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=244191"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}