{"id":245089,"date":"2017-01-25T06:00:56","date_gmt":"2017-01-24T20:00:56","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=245089"},"modified":"2017-01-25T06:00:56","modified_gmt":"2017-01-24T20:00:56","slug":"finu-man-amku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/finu-man-amku\/","title":{"rendered":"Finu` Man-amku`"},"content":{"rendered":"<p>Gi krineansan man-amku` guaha `nai mamensiona para tana` la-anaku` fan atan-ta ke puntan guie\u00f1g-ta. Sumen presisu na asuntu piot para ayu siha i man-gaige gi hegsu` imperadot I Deni`.<\/p>\n<p>Ti namanman na finenina betsan niha ya suette yangin mahassu nesessidat publiku. Mas ma\u00f1og\u00f1ug pinadesin tautau-ta mientras sigi i tropan I Deni` magosa i guaguan na sueddun niha.<\/p>\n<p>I puntu ni sessu mamalefan \u00f1aihon: chechu` kabisiyu finenina i interes publiku. Lau anog na taigue este na puntu gi kuentas niha. Fan egaga` ya in` ta`lun kumatsa haf` na mangaige hamyu guennau siha na puestu. Siempre ta husga puntu pot puntu haf` che`chu` miyu para in` adelanta ha`anen tautau-ta siha.<\/p>\n<p><strong>Priniponen Dina\u00f1a`<\/strong><br \/>\nGuaha doku` priniponen dina\u00f1a` Marianas yan Guahan guine gi alacha. Un` asuntu na madispacha desde uttimun sisienta siha na sakan. Mapau dispues i asuntu desde ayu na tiempu.<\/p>\n<p>I asuntun sankattan pot sueddu, sanlichan man-gu`ot mahetug. Cha`gu i dos diniseha. Pa`gu mafa` tampen sinetnan i kuttura. Kulan mohon u matai kuttura yangin taya` dina\u00f1a`.<\/p>\n<p>Mampus attifisiu este `nai mapega. Yangin guaha sattun na inadahe pues gaige gi halum guma` familia i kutturan natibu. Haf` tafana`gue famaguon-ta desde li\u00f1guahe yan che`chu` echu tautau siempre siha muna` ma`lag i guafen achon kuttura yan tradision si kareran niha.<\/p>\n<p>Poresu na tihu fabobot este na pinetsige `nai mampus oppan na ni hita mismu titali`e manu `nai gaige pisun kuttura. Bira hamyu halum gi gima` miyu ya in praktika kutturan tanu` sa` siempre areglau hinanauta.<\/p>\n<p>Lokue`, guaha `nai in` faisen maisa hamyu hafa identifidat kutturan Chamorro (cultural identity)? Haf` sustansia\u00f1a segun gi sineda` miyu? Mauleg ta onsi i guaka yangin enfin esta tatu\u00f1gu` para manu hit! Gi pa`gu, sige hit manliliku` gi oriyan karetan guaka ta espipiha i yabi! A`saina!<\/p>\n<p><strong>Tinilaika:<\/strong> Ileg\u00f1a un` kanta na `nai tiempomu \u201ckulan hau makinan manlagsi\u2026ni bibu\u201d dispues \u201ckulan hau fugun manug\u201d gi chinatsaga. Kasi klaru i moralidat i kanta. Ayu mina` ilegniniha i man-amku` mu\u00f1ga mabadisosuye i asuntu. Guaha chagchag manana yan minachom atdau.<\/p>\n<p>I para un` banidosuye disposision linahyan `nai memegai\u00f1a unna` fan chatsaga siempre ennau na disision un` fi\u00f1a\u00f1ague dispues. Piot ya gaige gi asuntun hinagu\u00f1g familia mas da\u00f1kulu na kuenta katgomu. Este ti umah\u00f1au! Kada diskuidu un` lu\u00f1u` linala` familia tres a\u00f1os tatte.<\/p>\n<p>Kau un` agradesi yangin hagu mapega guennau na estau pot diskuidun mankabisiyu? Tinahu\u00f1g mensahe ginen i mas ke tres mit na tautau-ta ni dumi\u00f1gu i tanu` siete a\u00f1os malofan? Kau ma\u00f1gonfotme hamyu na pot diskuidun miyu na mama` sasalaguan tanu` natibu na tiempu? <\/p>\n<p><strong>Bandera:<\/strong> Dos kompanian globus pot ekonomia numa`e gradu i Imperial Pacific International gi fuetsan moneda: dibi, obligasion yan abilidat man-apasi dibi. Baba na gradu ha resibi i IPI.<\/p>\n<p>Haf` kumeke ileg\u00f1a este? Tai pisu asegurau na fondu i Best Sunshine para una` fonhayan hinatsasa\u00f1a casino guine. Guaha finu` paska na kuentus na mauleg na fondu ha gugu`ot para una` fonhayan fasilidat\u00f1a. Puede magahet sa` mampus suspichosu este na karera.  <\/p>\n<p><strong>Adelantu?<\/strong> Kada guaha dididi` hinalum fondu ma-annunsia na mas mauleg i ekonomia. Gi mismu tiempu chinaflileg i suspichosu na adelantu ni manadan dibi! Mamatinas $43 miyon lau i dibi $53 miyon ya ti sumasaunau i otru mas te`ug na hagas dibi siha.<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu puru saulag supin tasi na kinalamten sin planu. Buente manprofessot ekonomia i mansabiun i hegsu` hombre manmatat\u00f1ga masaulag kaprechu dichu asuntun linahyan. Sin planu mas siempre u chatsaga kinalamten i tautau-ta siha gi se\u00f1gso\u00f1g.<\/p>\n<p>Gi uttimu besis hagu para un` oppen maisa hau haf` bidamu para un` adelanta monedan familia gi halum tetminomu gi offisinan publiku. Siempre un` \u00f1ga\u00f1gas haf` pinegamu gi lamasan sena.<\/p>\n<p><strong>Filan Ha`ilas:<\/strong> Gi tinilaikan administrasion gi 1961 tat hoben ti sumaunau gi inaligau mantension familia diariu. Megai afagcha`hu gi kantun tasi yan hegsu` siha guine entre man-etotchi sino bronsi yan haf`si\u00f1a ma-apprubecha ginen halum tanu`.<\/p>\n<p>Gi finagpu` ha`ane, man-asoda` ham ta`lu para bai`n bendi hinekan mami bronsi para ne\u00f1kanu` yan nesessidat familia siha. Diariu gi gualu` gi finagpu` eskuela para bai`n assisti pinegsai yan tinanum mami. Este solu `nai in`seseda` mantension mami.<\/p>\n<p>Hu hassu tatte fasun ayu siha na ma\u00f1eluta. Tat ti numa`e animu gi estudiun niha kada tiempun eskuela. Sigi mona, manfelis offisiun niha desde maestro, infetmera, sekretaria, administradot offisina sino eskuela, yan otru siha manmauleg na offisiu.<\/p>\n<p>Haf` na leksion hu hoka ginen este na finapus mami? Gaige gi entalu` filan manbendin bronsi unu sino mas ni para u ginosa mauleg na offisiu dispues pot todu animun niha. Ni unu semeha pumetsige humagu` i sigienti pasu para u fattu gi chi\u00f1a. <\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p>Apasiyun todu sini\u00f1gun gi halum mattirun tiempun ha`ilas. Mauleg na bendision ginen hilu` sa` tita repiti gi famaguon-ta ayu na sapet siha. Kulan premiu para guahu i man-mames na memorias hagas chalan iya hami.  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gi krineansan man-amku` guaha `nai mamensiona para tana` la-anaku` fan atan-ta ke puntan guie\u00f1g-ta. Sumen&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[15272,15273,15274,15275],"class_list":["post-245089","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-bandera-dos","tag-filan-ha","tag-priniponen-dina","tag-tinilaika-ileg"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/245089","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=245089"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/245089\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=245089"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=245089"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=245089"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}