{"id":24711,"date":"2012-07-23T01:47:43","date_gmt":"2012-07-23T01:47:43","guid":{"rendered":"http:\/\/newspaper.ctsi-logistics.com\/?p=24711"},"modified":"2012-07-23T01:47:43","modified_gmt":"2012-07-23T01:47:43","slug":"sustansian-ma-paug","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/sustansian-ma-paug\/","title":{"rendered":"Sustansian Ma-pa&#8217;ug"},"content":{"rendered":"<div>By John S. DelRosario Jr.<br \/>\nContributing Author<\/div>\n<p><strong>By JOHN S. DELROSARIO JR.<br \/>\n<\/strong>Special to the <em>Saipan Tribune<\/em><\/p>\n<p>Sige hu akanteha haf\u2019 sustansia\u00f1a i kustumbren &#8220;ma-pa\u2019ug&#8221; (pa\u2019ug i orihinat na palabra) gi kutturan Chamorro. Ayu kinemprendeghu i esplikasion Se\u00f1or Guelon Fada\u00f1g \u2019sino i amiguhu as Tom Mendiola. Guiya este i matatpa\u00f1gen natibu gi inayeg\u00f1a na na\u2019an Chamorro.<\/p>\n<p>I machocho\u2019gue i antigosu na patte gi kuttura. Hagas otru na\u2019a\u00f1a i Chamorro esta\u2019i finatton Espa\u00f1ot. Dididi\u2019 uma\u2019achule\u2019 yan dobladan kutturan Indian giya America.<\/p>\n<p>I pattisipasion tautau-ta sige ma-umenta. Ginen este na pisu siempre i natibu pina\u00f1gon ya ha tutuhon pinetsigen mana\u2019 fitme direchon tautau tanu\u2019 gi todu sustansiau na kinalamten. Estake para u to\u2019a este na kinalamten, taya\u2019 dinidahu na u fa\u00f1aunau i man-ma-eduka siha na famaguonta. Siha u minantene i timon futturon natibu guine gi O\u2019Perlas Iya Pasifiku kumu sinsiyu na famaguon tanu.<\/p>\n<p>Estague\u2019 sustansian ma-pa\u2019ug ya u saga kumu fitme na pisun satton na dina\u00f1a natibu gi enteru atkipelagon iya Marianas. Estague\u2019 fuma\u00f1agu un\u2019 silensiu na sentimentu pot dignun yan onrun natibu. Estague\u2019 \u2019nai u saga i sinsiyu na dinisehan tautau-ta.<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p>Kulan mau\u2019udai este na sentimentu gi hinasson mafanana\u2019an nasionalista. Este na sentimentu ha choneg satton na pinetsigen u tachu i natibu gi mas unrau na modun gobietnamentu ke haf\u2019 gaige pagu. Gi otru banda, guaha ha\u2019 lokue\u2019 u fanachu gi hafa guaha pagu gi papa\u2019 i kontratan i Covenant. I relasion Marianas yan Estados Unidos De America petmanente segun i ma-apprueba na kontrata. Lau \u2019nai listu pot adelanto\u00f1a sa\u2019 hafa na para umachanda i minalago\u2019\u00f1a. Naturat este na pasu \u2019sino eskalera.<\/p>\n<p>Hu diside dumiskute este na asuntu sa\u2019 para mona siempre u kahulu man-loka\u2019 na chubasku na dibate pot onrun yan dignun natibu. Si\u00f1a ha\u2019 bastus yan metgot na la\u00f1gat gi tutuhon lau u katma tatte i tasin iya Pasifiku ya u sedi hit kumayon sinsiyu na dinisehan lina\u2019la\u2019 satton na onru yan dignu. Para i chumahlau este na katgu, hu diseseha bien felis. Fan asustene fitme gi hilu inafamauleg sa\u2019 makat fotmasion nasion un\u2019 grupon isla.<\/p>\n<p>Dispasiu na tinituhon lau fitme na pisu ni para u fina\u00f1agu ginen ma-pa\u2019ug natibu. Ni unu u seha sa\u2019 taya ta aliligau i fitme na inestablesen onrun yan dignun natibu.<\/p>\n<p>*****<\/p>\n<p>Ma-utut fondun medical referral<\/p>\n<p>Tat nasion tinina\u2019 dimu \u2019nai mattu gi gastun fondun ritirau yan hinemlu\u2019. I mefe\u2019na makat sa\u2019 megai\u00f1a gastu ke humahalom na salape\u2019. Parehu tiru gi segundu na asuntu. Estague\u2019 mina\u2019 da\u00f1kulu yan esta rinimulinu gi halom chubasku este na asuntu.<\/p>\n<p>Dimas de tafan sige man-dibaten kulan sabiun i hegsu\u2019 i Deni, hita mismu ta atan haf\u2019 homlu\u2019 na pinetsige pot para tana\u2019 homlu\u2019 kinalamten petsonat yan familia. Taimanu hagas hu repite: este na asuntu gaige giya hagu mismu. Hagu ha\u2019 solu timuneru ya hagu ha\u2019 solu rumesponsasable para unna\u2019 safu biahen batkomu.<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p>Magahet na lamegai finaposhu pot asuntun hinemlu\u2019 deste CHC esta UCLA Medical Center giya Los Angeles gi ochenta yan nobenta siha na sakan. Ayu \u2019nai hu lie\u2019 haf\u2019 sustansia\u00f1a hinemlu\u2019. Ayu lokue\u2019 na hospitat \u2019nai hu lie\u2019 na sin insurance ti un ma-attende. Ayu lokue\u2019 na hospitat \u2019nai hu lie\u2019 haye para uma-attende emerensiha. Yangin gaige hau gi halom trenta ni finalaguen ambulance ya tai chansa hau la\u2019la\u2019, pues machoneg hau gi un\u2019 banda ya ma-attende otru. Estague tirun man-da\u00f1kulu siha na hospitat halom siuda.<\/p>\n<p>Man-suette hit sa\u2019 ni unu ma\u00f1ega setbisiun hinemlu\u2019. Maseha guaha \u2019nai atrasau \u00f1aihon lau ma-attende hau dispues. I mas puti gi mala\u00f1gu yan familia\u00f1a (ya hu lie\u2019 este masusede giya Honolulu) i uttimu na finu\u2019 i mediku na taya\u2019 esta remediu para umana\u2019 homlu\u2019 i prohimu.<\/p>\n<p>Tumekun i patgon (sutteritu) ilu\u00f1a gi un\u2019 banda mientras sige si nana\u00f1a tuma\u00f1ges. Esta hu a\u2019aka\u2019 ama\u00f1ghu para bai\u2019 batbaruye i momentu. Lau kada ratu ha aga\u00f1gyu\u2019 i patgon para bai\u2019n konbetsasion. Ha tu\u00f1gu\u2019 na gi finato\u00f1a mage ti apmam siempre u hanau.<\/p>\n<p>Todu malahyu ha\u2019anihu \u2019nai hu konsidedera i magof mata\u00f1a guihe na pupue\u00f1ge. Ma\u00f1ge\u2019 chaka chaleleg\u00f1a \u2019an sige kumonbetsasion yan nana\u00f1a. Magahet na ti apmam deste ke mattu tatte ma-aga\u00f1g para i tai hinekog na deskanso\u00f1a. Lau chetton magof mata\u00f1a gi hinasoghu. Makat na tiru i hinanau dimalas gi bandan hinemlu\u2019.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Guaha gi chetnot natibu ginen bisiun linala\u2019ta. Guaha ha\u2019 lokue\u2019 gaige gi haga\u2019 ni ginen as guelu yan guela. I primet libianu ta tulaika. I segundu kanaha\u2019 makat soluke deste tutuhon ta adahe todus kinalamtenta para u menus i chetnot \u2019an mattu giya hita. Atetuye satton i hinemlu\u2019 miyu.<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p>Fitme hu disidi na bai\u2019 deskansa petmanente ma\u00f1ge gi finu\u2019 Chamorro gi uttimun este na sakan. Yangin guaha gai interes kumontinua pues natu\u00f1gu\u2019yu\u2019 ya bai\u2019 introduse hau halom gi gaseta. Naturat na maseha haf\u2019 na tinituhon, siempre u gai finagpu\u2019 kulan kinahulu\u2019 yan minachum atdau. Este na disisionhu ti umatulaika.<\/p>\n<p>****<\/p>\n<p><em>John DelRosario Jr. is a former publisher of the<\/em> Saipan Tribune <em>and a former secretary of the Department of Public Lands.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>By John S. DelRosario Jr. Contributing Author By JOHN S. DELROSARIO JR. Special to the&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[91,142,38],"class_list":["post-24711","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-chc","tag-los-angeles","tag-saipan-tribune"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24711","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24711"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/24711\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24711"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=24711"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=24711"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}