{"id":249600,"date":"2017-04-05T06:00:13","date_gmt":"2017-04-04T20:00:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=249600"},"modified":"2017-04-05T06:00:13","modified_gmt":"2017-04-04T20:00:13","slug":"fitme-pisun-natibu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/fitme-pisun-natibu\/","title":{"rendered":"Fitme pisun natibu"},"content":{"rendered":"<p>I natibu kuattru na nasion humatme lau ni unu felis gi para u funas yan tulaika petmanente kutturan yan tradision Chamorro.<\/p>\n<p>Tat ti umafuetsas tinilaika `nai machage mata`lun umestablese i hagas establisau na linala` natibu.<\/p>\n<p>Namanman i ti makomprende na ti si\u00f1a un` tulaika i natibu gi kuttura yan tradisio\u00f1a sa` patte petmanente giya guiya desde ke mafa\u00f1agu. Gaige gi haga` yan anten natibu mina` ti tulaikayun. Poresu na ni un` nasion felis gi otdin siha ni man-malagnos.<\/p>\n<p>Kada ratu mana` fa\u00f1gahat i man-guelota kada man-masablasus man-tailaye siha na otdin. Halum \u00f1a\u00f1gun na kinalamten niha mina` ti mali\u00f1gu haf` sustansian kuttura yan tradision natibu.<\/p>\n<p>Unu na inempe\u00f1an Espa\u00f1ot ni sumaga kumu kuttura-ta i relihion katoliku. Estague` pisun tinituhun ineyag asuntun justisia.<\/p>\n<p>Hu konsidera insuttu todu i animanasu ni manma-impe\u00f1a kontodu mata`lun ma-aregla i hagas establisau na modun linala` natibu. Mauleg sa` tai atmas i natibu ni si\u00f1a hana` setbi gi estrakadan madefendin tautau-ta.<\/p>\n<p><strong>Guinaiyan Nana<\/strong><br \/>\nGi fina konbetsasion yan un` sumen respetau na bihan mame ha estoriaye-yu` pot finapos familia\u00f1a antes de geran dos.<\/p>\n<p>Entalu` bateha, foggun, kusina, gualu` yan tasi `nai sessu mapo\u00f1ga i amku`. Ha esplikaye-yu` pot malansen chenchulu, lumulai, peskan panag, tekin yan talaya. I chelu\u00f1a lahe sessu kumatokcha`.<\/p>\n<p>Ha esplika lokue` pot magugan mai`es, matala`, ma-eskome, yan maguleg mitate para titiyas. Kanaha` todu finatinas natibu ha tu\u00f1gu` kontodu ma\u00f1ge` na motsiyas manog.<\/p>\n<p>Sige mona, mattu ham gi namase` na estau yan linala` poble ni hali`e desde pinatgo\u00f1a. Sin ditension ha sa\u00f1gan na guiya unu matrata kumu \u201carastrau\u201d pot poble.<\/p>\n<p>\u201cMamoble ham ya solu guinahan mame i taya` mame\u201d, ha sa\u00f1gan gi hilu` sentimentun pinite. \u201cLau ni unu inna` chatsaga sa in` sakenguan pinegsai, tinanum sino kosas niha\u201d.<\/p>\n<p>Mientras uma`adi\u00f1gan sige hu akompara finapos mame gi parehu na eskalera. Taya` difirensia ya parehu pinadesi lamayot patte. Esta kulan nina` mesgu` lagu mata\u00f1a i amku`.<\/p>\n<p>\u201cI peble mina` namase` sa` tai guinaha yan tai galun kumu afamau na familia mina` ma\u00f1getu silensiu. Lau ni unu sumeha gi areglau yan dignu na lina`la` familia\u201d.<\/p>\n<p>Magahet na dibota ayu na bihan mame. Sessu hu bisita antes piot `nai sumen taya` na`mame. Ha plantaye-yu` linemug lemai yan tininun guihan para bai sepin \u00f1aihon-yu. <\/p>\n<p>Kulan ha bisitayu` gi guinifihu gi suabe na finattun espiritu\u00f1a ha rikononose lahi\u00f1a Iku. Guiya fumanu`e-yu` ma\u00f1ge` na guinaiyan nana. Suabe yan kari\u00f1osa na amku` ni fahagot umadi\u00f1gan.<\/p>\n<p><strong>I Tanu` Redondu:<\/strong> Este i para tana` mamahlau un` tautau pot estau\u00f1a dididi` ti sen kilisyanu este na he\u00f1iu.<\/p>\n<p>Huli`e este na he\u00f1iu mahas\u00f1gun gi un` palao`an buente pot muchacha. Mamahlau\u00f1a-yu` sa` hu komprende na ti kombeni matrata\u00f1a. Hu chage lokue` ayu na aminasu pot mantaya` mame gu un` sumen poble na guma.<\/p>\n<p>Adumididi` sige hu asimula kau man-malefa na tautau i ma-mattrarata. Tinagu` i Saina para tatrata mauleg i prohimuta, ahe` ti tinago`hu!<\/p>\n<p>Finu` un` biha, \u201cRedondu i tanu` `nai todu kumilulog huyu\u00f1g siempre u birague` tatte\u201d. Mauleg in` asimula lokue` este na finu` man-amku` gi kareran miyu.<\/p>\n<p><strong>Idat Rusketi:<\/strong> Humanau-yu` para bai fa\u00f1ule` amot gi hospitat. Hu soda` halum un` hagas fuetsudu na amiguhu. Sige chumichi` ni putin chenot dinalag. Hu ayu`us ya sige ham umachatge. <\/p>\n<p>Esta tutuhu` lago`\u00f1a sa` sige machu`ot i dinalag ni sinparat na chaleg. Hu has\u00f1gun pot para bai`na` fangagau pas. Ha dulalag-yu` dispues. Lau diberas na chaleg ni hachage amanu` i si\u00f1a fumu\u00f1ut. Hu sa\u00f1gane na gaige ham esta gi idat chenot rusketi `nai megai\u00f1a tatte ke mona.<\/p>\n<p><strong>Da E\u00f1glis:<\/strong> Gi tiempun Navy, mattu un` inspektan homestead para u atan i lugat. Estaba i nana na hana` pina\u00f1a\u00f1ales i neni. Ileg\u00f1a i Amerikanu na inspekta, \u201cNice baby!\u201d <\/p>\n<p>Umesalau hulu` i palao`an ha aga\u00f1g i asagua\u00f1a, \u201cHalulaye mage sa` hasasa\u00f1gan si pindehu chinigethu!\u201d <\/p>\n<p>A`saina, pot si baby ni uma`achule` pronunsiasio\u00f1a yan materiat palao`an gi finu` Chamorro. Mauleg sa` tiha chage i muna fan trabut ham tat palabra kumu \u201cshriek\u201d. Hmmm! Tafan a`dispensa sa` guaha `nai finagcha`e umaya pronunsiasion!<\/p>\n<p><strong>Haf` Mas Puti?<\/strong> Dibuenamenti ha faisen-yu` un` amiguhu haf` mas puti gi hinanau tautau? Kase i mas makat i madiskrimina ni mismu tautau-mu sino familia-mu. <\/p>\n<p>Esta e`eku na ti\u00f1gti\u00f1g gi chagu`! Puti mayogua gi halum mala`et na sadog diskriminasion ginen halum. Man-palada\u00f1g ham todu nu este na tinailaye lau i bendision i Saina rumeskata ham diariu.<\/p>\n<p><strong>Ka\u00f1on:<\/strong> Un` estoria pot dos umasagua ni duru malagu gi halum sakati `nai matutuhun mapaki halum Saipan balan ka\u00f1on ginen batkun Americanu ni rumedonduye Saipan.<\/p>\n<p> Ume`ensinahyau pot para u fan atok gi halum boku\u00f1go`. Lau dispues de tres biahe ni hinegse lahe na asagua tumalag hilu` ya ileg\u00f1a, \u201cHafa, esta para puru ha` `otsi taya` para falagu?\u201d De dios! <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I natibu kuattru na nasion humatme lau ni unu felis gi para u funas yan&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[16224,16225,16226,818],"class_list":["post-249600","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-haf-mas-puti","tag-hmmm-tafan","tag-idat-rusketi-humanau-yu","tag-mali"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/249600","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=249600"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/249600\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=249600"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=249600"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=249600"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}