{"id":254344,"date":"2017-06-14T06:00:12","date_gmt":"2017-06-13T20:00:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=254344"},"modified":"2017-06-14T06:00:12","modified_gmt":"2017-06-13T20:00:12","slug":"tinilaikan-tiempu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/tinilaikan-tiempu\/","title":{"rendered":"Tinilaikan tiempu"},"content":{"rendered":"<p>Deste finagpu` gera, man-hanau i tautau-ta para i moseria entalu` gobietnu yan praibet. Madi\u00f1gu hagas tradision na modun linala` natibu gi lancheria yan tasi. Mapetsige otru maneran mantension familia kumu empleau.<\/p>\n<p>Gi mismu tiempu mapla` sensian animu gi hagas modun linala` guine. Magahet na mas libianu i moseria ke halum somnag parehu ha` gualu` yan tasi. Kulan hinanau ma`ten tasi ni mali\u00f1gu silensiu.<\/p>\n<p>Sige mona, mas megai gi famaguon-ta man-eskuela `nai mapetsige offisiun niha yan inestablesen mismu familian niha. Da\u00f1kulu na animu gi bandan edukasion. Mauleg sa` ti enteramente da\u00f1osu i tinilaika gi karera mona. Lau sige mali\u00f1gu sustansian natibu gi mismu tiempu.<\/p>\n<p><strong>Inadahe:<\/strong> Un` tinilaika solu umestototba-yu`: ma\u00f1egan usun finu` Chamorro ni famaguon-ta `nai mas faborapble i finu` E\u00f1glis. Esta i famaguon diariu man-finu` E\u00f1glis desde oga`an estake u fan deskansa.<\/p>\n<p>Este na tinilaika adumididi` ha punu` li\u00f1guahen natibu. I li\u00f1guahita solu yan uttimu sahyan kuttura yan tradision natibu. Gigon mali\u00f1gu gi espehos santatte magpu` lokue` sustansian natibu. <\/p>\n<p>Mauleg u guaha sessu inadi\u00f1gan tautau gi fina` huntan komunida pot para ta abiba mas usun li\u00f1guahita. Estague` i uttimu satbasion gi inadahen hafa kuttura-ta. Mu\u00f1ga na estake todus hit man-naufragu `nai para tafan a`arikohe pot monhayan esta man-madisplanta hit lau natibun este siha na petlas.<\/p>\n<p><strong>Patgon Tanu`:<\/strong> Lamegai asoda`hu na famaguon natibu ni man-mafa\u00f1agu otru lugat siha.  Ni man-finu` Chamorro timatu\u00f1gu`. Lokue`, gi tutuhun ma\u00f1ega manginen manu siha.<\/p>\n<p>Dispues todu umembrasa fumatta na tautau isla siha. Manbanidosu nui tinatten niha maseha manu `nai mangaige pa`gu. Hana` banidosuyu` este na tinilaika pot ha bira siha tatte giya siha mismu.<\/p>\n<p>Mientras mas mona mas metgot sentimentun si\u00f1ienten tautau isla. Mauleg ta petsige pot para tapula` mas ke ki\u00f1ientus a\u00f1os na trahen otru nasion. Maila` ta usa haf` trahita kumu natibu!<\/p>\n<p><strong>Adumididi:<\/strong> Para mona, i tinilaika gaige gi futtunan natibu dumispone ha`ani\u00f1a gi todu asuntun linahyan. Megai esta gi tautau-ta man-edukau. Libianu este na asuntu ma-esgaihon mona gi hilu` inadi\u00f1gan yan tautau-ta siha.<\/p>\n<p>Presisu na umakomprende haf` sustansian natibu guine siha na petlas. Nahu\u00f1g na insuttu yan destrosiu ginen disposision ginen hiyu\u00f1g. Mauleg u tachu i natibu gi pisun kuttura\u00f1a yan tradisio\u00f1a. Gaige i pisu yan sahyan gi li\u00f1guahi\u00f1a.<\/p>\n<p><strong>Liberation:<\/strong> Lache i para ta selelebra ha`anen liberation `nai sessu masa\u00f1gan na mana` fan libre hit ni Amerikanu ginen Japones.<\/p>\n<p>Hagas libre i natibu. Dispues, ti gumera yan Amerikanu gi geran dos. I Japones mumu\u00f1a. Mapega i natibu gi kelat iya Susupe pot proteksion. Ahe` ti manmatrata kumu prisineru!<\/p>\n<p>Mas propiu na ma\u00f1asaunau hit gi selebrasion Independence Day i nasionat na gobietnota Estados Unidos De America. Estague` sustansia\u00f1a i tafanana`an Liberation Day.<\/p>\n<p><strong>Hombre:<\/strong> Untat \u201cThe Question\u201d ha kabronuye para una` dinanche tinige`hu. Lau finu` E\u00f1glis `nai ha planta finanague\u00f1a. Hmmm! Hombre, ma`ase` sa` ti hu sentu\u00f1gu` fuminu` `Mukanu lai!<\/p>\n<p>Ha chansa mamana`gue usun se\u00f1at tat kumu e\u00f1ge (\u02dc). Ha choneg \u201cen-ye\u201d gi e\u00f1ge `nai malefa ni fu\u00f1gsion yan representasion se\u00f1at e\u00f1ge. Na ti senat pot \u00f1ge mina` tai fu\u00f1gsion i un` chochoneg?<\/p>\n<p>Na ti dinanche\u00f1a i finu` Chamorro gi usun phonetics? Dispues, hagasyu` ma\u00f1gge`, haf na pa`gu dedesnig hau gi hechuran professot karisu? Naufragu!<\/p>\n<p>Makat para un` kontesta finana`guen defunta maestraghu as Nan Che` Torres. Gi karera, sessu hu eku\u00f1gog yan tumaitai tinige` i sigiente siha: Biuhu Elias P. Sablan, William S. Reyes, Maria S. Reyes, Jose S. Pangelinan, Ignacio M. Benavente, tiahu yan tiuhu ni manlagse` gi todu i dos li\u00f1guahe. Man-afamau, amtau yan establisau reputasion niha gi li\u00f1guahen Chamorro gi komunidan iya Marianas.<\/p>\n<p>Chage ma\u00f1gge` gi finu` Chamorro pot para ta akompara tinige`mu  yan haf` hu pluma. Malago`yu` umanalisa inayegmu asuntu, palabra, gramatiku, yan usun rason. Siempre tali`e kau fitme maguaguat finu` Chamorrumu!<\/p>\n<p>Tihu tu\u00f1gu` fuminu` E\u00f1glis lai! Ti umaya para un` korihe i Chamorro gi finu` E\u00f1glis. I ya unna setbi mohon i sensian komun sino nagao na niyog! Hagu atoridat finu` Chamorro piot sa` klaru un` fatta na naufragu yan abarambau kinemprendemu? <\/p>\n<p><strong>Ositan:<\/strong> `Nai masuspecha i paire na guaha ha balistrerekes kumonfisat na mediku ha konsusutta pot chenot\u00f1a. Sina\u00f1gane as tata\u00f1a, \u201cIleg\u00f1a i Saina gi lahe \u2018tanum simiyamu maseha manu na hatdin. Ha sa\u00f1gane lokue` i palao`an na unna` seguru na i simiya solu ginen un` lancheru\u2019.\u201d Dios mihu kulan ha konfitma i chanseru na kustumbren tanu` pot manliles. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Deste finagpu` gera, man-hanau i tautau-ta para i moseria entalu` gobietnu yan praibet. Madi\u00f1gu hagas&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[17200,17201,818,499],"class_list":["post-254344","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-adumididi-para","tag-inadahe-un","tag-mali","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/254344","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=254344"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/254344\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=254344"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=254344"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=254344"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}