{"id":271369,"date":"2018-03-07T06:00:36","date_gmt":"2018-03-06T20:00:36","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=271369"},"modified":"2018-03-07T06:00:36","modified_gmt":"2018-03-06T20:00:36","slug":"primet-leksion","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/primet-leksion\/","title":{"rendered":"Primet leksion"},"content":{"rendered":"<p>Man-suette i man-mafana`gue finu` Chamorro gi primet yan segundu gradu antes. Ayu ha` chi\u00f1a i tinaitai yan tutuhun madiletran finu` Chamorro. <\/p>\n<p>Dispues, todu para mona finu` E\u00f1glis. Enfin, manatma ditetminasion-hu umeyag kabales i matuge` na patte gi li\u00f1guahi-hu. Kulan nesessidat todu dos kanai para umauleg maseha haf` tachochogue.<\/p>\n<p>Hu tutuhun manaitai lepblun nobena, trinansladan biblia, yan disision kotte para bai li`e usun yan mapegan palabra gi papet. Taya` guihe na tiempu maestron matuge` na finu` Chamorro.<\/p>\n<p>Mas ha soyu`yu` ma\u00f1gge` ayu mina` hu birayu` tatte ya hu tutuhun ma\u00f1ga`guas gi hila` nana-hu. Umafagcha` este (40 a\u00f1os dispues) yan sineda` professot pasifiku siha pot li\u00f1guahe ni sumoyu` finana`guen matuge` na finu` natibu.<\/p>\n<p>Guaha `nai fatigau-yu` ma\u00f1gge` lau pot manatatte na famaguon-ta na sige ha` hu suhun lapeshu. Puede benefisiosu i kontribusion-hu manala`la` hila` nana-ta. Este na attura `nai hu sosoda` ginefsagag-hu `an sige hu pula` haf` siha man-mehnalum na finu` ma\u00f1aina-ta. Suanu na palabras ni tatnai huhu\u00f1gog pa`gu na tiempu.<\/p>\n<p><strong>Konbetsa:<\/strong> I hechuran konbetsasion na finu` Chamorro i ti mapot na patte gi li\u00f1guahi-ta. Taya` fotmalidat mapega pot usun li\u00f1guahe gi fina` hunta. Mientras guaha inakomprende gi haf` man-madiskukute siha na asuntu siempre u felis i dineskuten asuntu siha.<\/p>\n<p>`Nai mattu hau gi matuge` na finu` Chamorro, fuetsau humalum areglun usun dinanche na grammatika, areglun palabra, se\u00f1at tat kumu coma, yan areglun usun propiu palabra. Poresu na i para u fa\u00f1ge` debi finenina u komprende i asuntu kabales para u si\u00f1a umesplika i tinige`\u00f1a gi komprendiyun na attura. Gai fotmalidat este i ma\u00f1gge` ayu mina` mas mapot ke konbetsasion.<\/p>\n<p>Matuge` li\u00f1guahi-ta i solu sahyan `nai ma`udai halum i kutturan i tautau gi fitme na pisu. Ha signififika na yangin i patgon si\u00f1a ha tuge` hila` nana\u00f1a pues klaru na ha komprende i li\u00f1guahi\u00f1a mismu. <\/p>\n<p><strong>Kanset:<\/strong> Hu hu\u00f1gog guine gi alacha na kumahulu` i numeron tautau-ta ni man-nina`ye kanset. Esta namanman dispues hu asimula haf` este siha na chinatsaga. Ha inklusu kanset pachot, guetgueru, susu, matris yan gofes. I kanset pachot gaige na sumigugundu.<\/p>\n<p>I satbasion gaige gi para ta suhaye todu bisiu ni da\u00f1osu. Taya` rason na para ta usa sigariyu `sino otru traidot na attikulu. Mientras mas un` chagu`e mas hau libre ginen pipinu` na chenot kanset.<\/p>\n<p>Hu hu\u00f1gog lokue` na gi nubenta na tautau-ta ni man-estaba Guam guine gi mapos na semana, mayotmente pot chenot kanset. Gaige obligasion inadahe giya hagu mismu. Fana`gue lokue` famaguon haf` mauleg na pinetsige pot hinemlu` niha.<\/p>\n<p><strong>Yine`ase`:<\/strong> Trabiha taya` atparehu\u00f1a natibu gi bandan yine`ase` yan pininiti. Pot ihemplo: `nai mabisita i kumeke matai na mala\u00f1gu gi ICU mapacha papa` dispues mafaisen \u201cMamauleg ha?\u201d Yangin mauleg i mala\u00f1gu u gaige mohon gi ICU?<\/p>\n<p>Dispues, man-huyu\u00f1g ya masa\u00f1gane i familia, \u201cTa aksepta ha`!\u201d Kulan mohon gi tumohge\u00f1a gi halum ICU kumonbetsasion yan i Saina ya matagu` para unotisia i familia na una` fa\u00f1gonfotme siha. Haf` mohon? Diberas!<\/p>\n<p><strong>Sensia:<\/strong> Te\u00f1ga hu dandan suabe na piano `sino gitala para una katma hinasog-hu mientras hu tataitai siha i gaseta gi taftaf oga`an. Ha sedeyu` umanalisa haf` i asuntu yan presentasion ideu ginen todu atmos banda.<\/p>\n<p>Nachatsaga para ta soda` na i rumepresesenta hit gi lehislatura ti makomprende konseptun \u201csupremu na lai\u201d segun USPL 94-241. Estague` inakonfotman i Covenant. Todu maprebeniye kontodu pot relasion-ta yan federat. Puru che`chu` kinibrutu! Diberas! Haf` mohon na taiguine este?<\/p>\n<p><strong>Famaguon:<\/strong> I amot binenu (shabu shabu) yan otru mafanana`an \u201copioid\u201d, amot para puti kulan ma-offisiona usu\u00f1a ni famaguon na tiempu. Yangin ti ma-ataha i patgon ginen este na binenu pues siempre hahatme che`chu` man-a\u00f1a (violence) pat mas seriosu na che`chu` kriminat.<\/p>\n<p>Debi i dos saina u sattun gi todu aktibidat famaguon niha para u listu lumi`e haye kulan inipus matulaika desde palabra\u00f1a esta haf` ha petsisige diariu. I patgon ha nesessita ayudu `an enfin humalum guine na chatche`chu`. Obligasion-ta umesgaihon siha ginen este na tinailaye. Mauleg malistuye pot futtunan famaguon-ta.<\/p>\n<p><strong>Peska:<\/strong> I tasin sanhalum (laguna) entalu` Oleai yan Garapan lugat peskan panag antes gi lalahen mame Lali Fo`. Sessu gi lemlem tautau yan uttimun semana man-panag para usun familia. Ti man-malefa ni kustumbren makana` guihan gi tro\u00f1ku para i man-mofo`na na peskadot.<\/p>\n<p>Pa`gu na biahe huli`e este na modun peska ginen i chagu`. Man-hanau esta para i deskansun niha ayu siha na tropan peskadot. Kase machule` hanau este na modun peska hombre tatnai tali`e na tiempu. Tinayuyot para siha pot mauleg yan grasiosiu na amesta antes.<\/p>\n<p><strong>Asme:<\/strong> `An monhayan magugan i mai`es, entre mamulinu para atmayas pat guleg para titiyas `sino ma-asme para usun dispues. Este hagas kustumbre `nai metgot i che`chu` fangualu`an gi natibu. Kulan mali\u00f1gu este na tiempu pot hasan esta i tautau-ta man-gualu`.<\/p>\n<p>Presetbasion ne\u00f1kanu` entre matala`, ha`me, pa`gu `an guiha, ma-asnentukun. Macho`gue antes pot appenas ice box. Gi hinalum este na traste hasan lokue` tali`e este na modun presetbasion. Debi hagu mismu un` chogue manala` `sino man-ha`me gi kusinan sanhiyu\u00f1g.<\/p>\n<p><strong>Mercedarian:<\/strong> Kase nobenta a\u00f1os tatte, man-mattu i primet na grupon madren Mercedarian guine. Gi hilu` pinepble ha dopbla siha umekstende ayudu gi mas mammopble na tautau-ta. Da\u00f1kulu na sakrifisiu mas ke haf` si\u00f1a ta deskribe pot kinimiten sattun na kilisyanu.<\/p>\n<p>Da\u00f1kulu na saludu para siha pot gi hilu` pinasensia man-mafana`gue hit dottrinan i Saina desde ayu na tiempu. Dos gi halum siha umayudayu` gi karerahu: Sister Madre Pia yan Sister Mary Louise. Maseha esta man-hanau este siha na maestrag-hu, tatnai fatta gi tinayuyot-hu agradesimientu pot pinasensian niha gi todu leksion relihion Katoliku.<\/p>\n<p>Si Sister Pia i tumuge` kanta-ta \u201cHagu Inan I La\u00f1get\u201d un` ma`ug na sunidu gi tautau-ta. Si Sister Mary Louise i numa`e-yu` klaru na esplikasion dottrinan I Saina. Gi hilu` pinasensia ha fana`gue manadan famaguon-ta guihe na tiempu. U felis hinanau miyu yan Si Yuus Maase`!  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Man-suette i man-mafana`gue finu` Chamorro gi primet yan segundu gradu antes. Ayu ha` chi\u00f1a i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[2645,20339,20340,499],"class_list":["post-271369","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-icu","tag-kanset-hu","tag-sensia-te","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/271369","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=271369"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/271369\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=271369"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=271369"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=271369"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}