{"id":272909,"date":"2018-03-28T06:00:56","date_gmt":"2018-03-27T20:00:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=272909"},"modified":"2018-03-28T06:00:56","modified_gmt":"2018-03-27T20:00:56","slug":"ma-abiban-kuttura","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/ma-abiban-kuttura\/","title":{"rendered":"Ma-abiban kuttura"},"content":{"rendered":"<p>Lamegai na programa pot kutturan Chamoru giya Guahan man-mapresenta gi television gi selebrasion Mes Chamoru desde mapos na semana.<\/p>\n<p>Ha inklusu offisiun suruhanu, usun tinanum para amot, kanta, baila, preparasion ne\u00f1kanu`, tinanum gi gualu`, mamatinas galaide` yan peskan tasi. Mientras mas mona mas metgot detetminasion Chamoru para u sustene haf` sustansia\u00f1a kumu natibu. Mauleg na pinetsige i para ta gofli`e maisa hit mismu.<\/p>\n<p>Guaha ha` hu kuestiona kau gai koneksion yan antigu na hinanau natibu. Lau presentasion mafanana`an \u201cmaestro\u201d gi bandan kanta yan dandan. Kulan man-seda` gi tinigu\u00f1g modetnu na kinalamten sin konfitmasion!<\/p>\n<p>Gi todu animu gi fina` programa i solu fitme na sahyan gaige gi li\u00f1guahen Chamoru. Sin este kanaha` tai bali todu otru pinetsige para tana` fitme pisun kutturata. Hafa na lamegai gi presentasion mapresenta gi finu` E\u00f1glis? Ensegidas mali\u00f1gu i sahyan yan tolai sin ditension.<\/p>\n<p>Debi u mapraktika sinsiyu i intension yan sahyan todu pinetsige. Haf` na desde tutuhun appling i presentasion? Magahet na mapot fuminu` Chamoru?<\/p>\n<p><strong>Propiu:<\/strong> Maseha fatsu i palabra lau estaya mana`e animu gi esplikasion hiniyu\u00f1g galaide` gi alacha ginen Guahan. Ileg\u00f1a un` se\u00f1ot na i usun la\u00f1an niyog para una` \u201cmane\u00f1ghe\u00f1g ham\u201d. Ahe`, para proteksion kontra mane\u00f1ghe\u00f1g ma\u00f1glu`.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a i otru na para umapega i galaide` gi halum tasi ya umasatpun hanum. Era para umasatpe hanum. Satpun i `ansatpe!<\/p>\n<p><strong>Amot Natibu:<\/strong> Punta pot punta gi atkipelago mabohau tatte usun tinanum tanu` para amot natibu. Ti namanman pot desde antigu na tiempu i kuttura ha prebeniye siffisiente kontodu amot para i natibu. <\/p>\n<p>Konfotme-yu` pot huli`e na i man-yo-amte fotmat na eskalera na mapetsisige offisiun niha. Maketu\u00f1gu` haf` chenotmu, haf` tinate\u00f1a, kau guaha hau tumatme, yan otru siha pettinente na kuestion. Dispues, usun naturat na amot natibu hasan ta hu\u00f1gog na gai problema i mala\u00f1gu duranten ma-amte\u00f1a\u2014side effects\u2014tai guihe amot hospitat.<\/p>\n<p><strong>Dandan:<\/strong> Un` lemlem tautau, sige hu rasgueo gitala-hu gi baranda pot tane`. Ha kone`yu` tatte gi pinatgon-hu. Desde ayu na tiempu umeyag-yu` siha kanta ginen ma\u00f1ainan mame, famaguon bisinu, eskuela, yan dispues de in` di\u00f1gu pettan sanmena. Apmam lokue` na tiempu dumandan-yu`.<\/p>\n<p>Un` finagpu` dottrina sigeyu` luchan para i gima `nai husoda` defuntu Frank Limes dumadandan ukulele ya ha kakanta Five Foot Two. Hu eku\u00f1gog \u00f1aihon. Hana`e-yu` dispues ni ukulele ya hafanu`e-yu` usu\u00f1a. Estague` primet biahe `nai hugu`ot instrumentun dandan.<\/p>\n<p>Umeyag-hu` gitala ginen mauleg na tiuhu as Rudy M. Sablan. Sige mona hu atetuye mas ineyag pot para bai si\u00f1a humo\u00f1u` i yabe gi katkuet sotfa ni mattu gi tala\u00f1ga-hu. Kase disiente pa`gu yan libianu hu dandan katkuet kanta. Lau gaige giya guahu lokue` sensian sinparat umeyag estake satisfechu-yu` ni debi bai tu\u00f1gu`.<\/p>\n<p>Guaha `nai hu totpe man-na`mahala\u00f1g siha na sunidu ni muna` hahassu-yu` ni ma\u00f1aina-hu man-afamau pot kontribusion niha kanta. Piot kantan ha`anen gupot siha. <\/p>\n<p>Magahet na hu atetuye umakanteha `nos kuantos sunidu ni tinige` ma\u00f1aina-ta pot suanu na dopblada gi palabra. Tatnai ta hu\u00f1gog este na modun palabra siha na tiempu gi nuebu na kanta ni manhuyu\u00f1g.<\/p>\n<p>Gi todu kantan natibu ayu mas chetton giya guahu, \u201cTi Gi Un` Palasyun I Riku\u201d. Patte ileleg\u00f1a, \u201c\u2026ya ti si\u00f1a hu tulaika sa` tat mas gefsaga, kumu ayu siha nas islas i Islas Marianas\u201d. Pot tano`ta! Estague` siha na petlas `nai gaige kuttura yan tradision natibu desde antigu na tiempu. Fitme na pisun natibu!<\/p>\n<p><strong>Guihan:<\/strong> Mamahan-yu` un` dofin (mahi mahi). Hu po`lu gi hilu labadot sin palabra. Man-mattu i famaguon ya ma-atan. Ni unu mamaisen haf` para umachogue. Hu sa\u00f1gane na umana` gasgas. Ayu `nai man-a`atan madibina taimanu muna`gasgas guihan.<\/p>\n<p>Hu aga\u00f1g ya hufanu`e desde magonaf, manasuhan tilipas yan guasa\u00f1g. Dispues hu pika para ma-aflitu, katdun to`la\u00f1g, yan kelaguen. Huna` fan man-hassu na famaguon isla siha ayu na debi umatu\u00f1gu pot guihan desde umakone` estake listu para benefisia.<\/p>\n<p><strong>Inadahe:<\/strong> I finattun yan hinanau ha`ane ni unu gumugu`ot. Desde kahulu` i atdau gi chagchag oga`an, doku`, man-ina, dispues machum gi sanlagu. Diariu, tatnai matulaika ni achog mattiempu.<\/p>\n<p>Mina` hu mente fina`pus ha`ane pot huli`e na guaha dibin Marianas $1.6 Biyon pesus\u2014ya sige mas ma-umenta\u2014kulan mohon no siakassu. Gi mismu tiempu ma-anunsia na guaha lamegai soblante gi kaha. Taimanu para u guaha soblante `nai madidibi CUC mas ke $73 miyon pesus? Ni patten Marianas $14 miyon gi Medicaid to ma-apapase pot dos a\u00f1os na tiempu.<\/p>\n<p>Debi u guaha finetmat mabisita monedan iya Marianas. Pot fabot atan haf` hagas yan presente na dibi yan kau sufisiente rinikohen aduana (tax) para apas obligasion. <\/p>\n<p>Soluke guaha este na inadahe kase puru che`chu` kinibrutu `nai tafa` nuebu na kuttura i diskuidu. Pot fabot atan obligasionta gi hospitat yan eskuela siha. Estague` `nai gaige kakatne\u00f1a i gastu.<\/p>\n<p><strong>Chenot:<\/strong> Umasudayu` yan un` primuhu. Huli`e na mampos mayaye. Hu faisen haf` guaha, ileg\u00f1a nina`ye-gue` chenot lahe (prostate). Pot payun ham kuentos frihon hu atotga fumaisen para u esplika chenot\u00f1a. Pot grasia hafana`an chenot dadeg.<\/p>\n<p>Hu tulaika i konbetsasion pot kanset ayu na pinadese. In` bira ham tatte gi man-ma\u00f1ge` siha na hagas asuntun mame. Kontodu ta\u00f1gan chelu\u00f1a hafa chaleg, \u201cHekua` haf bisnes\u00f1a este man-oppe telefon\u201d. Dios mihu! <\/p>\n<p><strong>Peskadot:<\/strong> Sumugu` un` peskadot gi kantun chalan ha rikononose amigu\u00f1a. Hali`e na mehna mafute`. Mafaisen pot kinine`\u00f1a. Ileg\u00f1a na hahatsa un` da\u00f1kulun falut Magellan gi fihon Agi\u00f1gan ya ma\u00f1i\u00f1ila ha` kandet\u00f1a. Sina\u00f1gane ni amigu\u00f1a na u fa\u00f1ule dies na mafute` ya una` seguru na ha punu` i kandet i falut. Dios mihu! <\/p>\n<p><strong>Chatmediku:<\/strong> Umasoda-yu` yan amiguhu gi hospitat. Hafaisen-yu` haf` na kulan inipus-yu` mayaye. Hu sa\u00f1gane na palu pot chenot daibies\u2014mames haga`. Ha akonseha-yu` na bai` chochu asiga. A`saina!<\/p>\n<p>Hu repara na chumichichi` pot chenot dinalag. Antes de bai` di\u00f1gu hu abisa na u fan dalalag dimas de u sede madalalag! Hihot me`mi` kumegu`ot tatte chaleg\u00f1a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lamegai na programa pot kutturan Chamoru giya Guahan man-mapresenta gi television gi selebrasion Mes Chamoru&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[20592,20593,20594,20595],"class_list":["post-272909","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-dandan-un","tag-frank-limes","tag-mes-chamoru","tag-propiu-maseha"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/272909","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=272909"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/272909\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=272909"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=272909"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=272909"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}