{"id":273249,"date":"2018-04-04T06:06:23","date_gmt":"2018-04-03T20:06:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=273249"},"modified":"2018-04-04T06:06:23","modified_gmt":"2018-04-03T20:06:23","slug":"dinana-man-natibu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/dinana-man-natibu\/","title":{"rendered":"Dina\u00f1a` Man-natibu"},"content":{"rendered":"<p>Propiu i tiempu para tafan da\u00f1a` ni man-natibu pot para ta tutuhun sattun na inestablesen inagofli`e gi entre hita mismu. Presisu na dina\u00f1a` pot satbasion unu yan todu.<\/p>\n<p>Hasan man-da\u00f1a hit pot para ta defende dignun natibu kumu petmanente na tautau este siha na petlas. Kulan ta sotta hagas hihot yan sattun na dina\u00f1a` tautau-ta `nai kada unu konsu lamo\u00f1a na biahe.<\/p>\n<p>Lau manlistu hit man-da\u00f1a` pot asuntun otru tat kumu si Emelia Earhart, un` pilotu ni tatnai mattu guine. Ya kontodu monumentu para umahatsaye? De dios!<\/p>\n<p>Hafa kontribusio\u00f1a si Earhart para i natibu? Guaha maseha unu ni ma`ug na rekuetdu para i tautau tanu`? Haf` na ti hagas man-menhalum na man-amko`ta ni umesgaihon antes i linahyan gi halum mattirun didog siha na tinilaika?<\/p>\n<p>Ta has\u00f1gun umupus prohimu Matsue` ni prumueba na si\u00f1a kometsiu guine ni muna` fanla`la` i natibu antes de gera. Kau todu este na malagresidu gi prohimu ni sumede fangualu`an yan peska antes muna` guaha homlu` na linala` familia?<\/p>\n<p>Maila` ta tutuhun dina\u00f1a` tautau-ta pot satbasion unu yan todu! Na para este i sagun pot otru yan monumentu!<\/p>\n<p>Tanu`: Presetbasion tanu` gaige gi antigu na usun lugat `nai mahatsa fanlihe\u00f1g familia. I mismu lugat `nai man-gualu` i ma\u00f1aina-ta prebinsion familia. Estague` sustansia\u00f1a tanu` `sino petlas iya Marianas. Estague` na a\u00f1kla `nai gaige tinatten relasion-ta yan tano`ta: Guma` Natibu!<\/p>\n<p>Dinisplanta: I tautau ni taya` tano`\u00f1a namase` pot displantau. Ni guma` familia ti si\u00f1a ha hatsa soluke u fan atkila pat sensaga. Makat na finapus para i famaguon ni man-malimitte pot ti gima niha `nai man-gaige.<\/p>\n<p>Iya America da\u00f1kulu na tanu`, punta pot punta. Libianu manhanau para otru estadu sin ditension. Ayu pinayun niha areglun siuda `nai guaha da\u00f1kulu na tenda, eskuela, hospitat yan otru siha fasilidat. Gigon ho\u00f1gga na mas mauleg gi otru estadu ma\u00f1gahulu` ya mamueba siha.<\/p>\n<p>Gi dikiki siha na petlas, da\u00f1kulo\u00f1a i tasi ke tanu` ya ti anchu para otru siha dinisehan familia. Dispues de Agi\u00f1gan ya Magpi` bira hau tatte `nai un` tutuhun hau. Gaige gi ge` hiyu\u00f1g da\u00f1kulun tasi. Masheha dikiki` yan mahihot man-la`la` i natibu gi haf` guinahan niha. Gloria gi Saina pot este siha na rekueddu.<\/p>\n<p>Respetu: Komprendiyun i mattirun sague` tinilaika ni inafuetsas modetnu na modun kinalamten. Desde finagpu` gera man-hanau hit para i moseria (cho`chu`). Ta di\u00f1gu i tradision fangualu`an yan tasi faborapble gi moseria entalu` praibet yan gobietnu.<\/p>\n<p>Mas ha aminasa hit i finattun television yan presisu na ineyag gi usun internet `sino \u201cdigital age\u201d. Gi man-mamamaila` siha na tinilaika guaha mohon kampu para ta sustene sustansian kutturan natibu? Hu\u00f1gan, tinilaika ti u para lau gaige giya hita i para ta saluda sattun na respetu i fina`pos ma\u00f1aina-ta.<\/p>\n<p>Seguruyu` na u saga gi sentrun hinasso-ta ma-abiban uniku kuttura yan tradision natibu gi karera mona. Presisu na pisu gi kinalamten masustene sustansian tautau-ta. Chatmiyu fan malelefa na gaige i primera sahyan gi li\u00f1guahita.<\/p>\n<p>Sin mas, sumen namagof i manrespetau i famaguonta ni krineansan dos saina. Desde man-\u00f1gi\u00f1ge, saludu yan inadahe gi modu yan palabran niha fumatta na mauleg na guma` `nai man-mapogsai. Na` banidosu na espehos gi dos saina.<\/p>\n<p>Justisia: Katoliku i kutturan relihion iya Marianas ni inestablesen Espa\u00f1ot desde mas ke 400 antes. Ginen relihion-ta `nai ta tutuhun ineyag justisia.<\/p>\n<p>Pot ihemplo, gi antigu na komunida, tres klasen Chamorro guaha: Matua, Acha`ot yan Manacha\u00f1g. I Matua solu due\u00f1un tanu`. Tai tanu` i dos gi sanpapa`. Ha tulaika este na areglu i Espa\u00f1ot ya hana` fan gai tanu` todu. Tutuhun justisia gi halum natibu `nai todu man-parehu.<\/p>\n<p>Yine`ase`: Basta ke ma\u00f1gatoliku hit, motmut lokue` sensian yinea`se` gi tautauta gi man-chatsaga. Manlistu hit umekstende kanaita gi dichu nesessidat.<\/p>\n<p>Este na sensia gaige gi kanaha` todu tautau-ta. Namagof pot man-listu hit gi uttimu nesessidat prohimu-ta ni gai chinatsaga. Motmut na bendision para todu.<\/p>\n<p>Asuntu: Guaha siha na attikulu libianu ta komprende. Guaha debi tafan seha pot para ta estudiaye, analisa, yan asimula haf` dichu impottansian yan sustansian i asuntu. Ha sede hit pumula` adumididi` pot gai motmurasion `sino ginatdun.<\/p>\n<p>Tika: `Nai estudiante-yu` sessu hu gachu\u00f1ge un` bihan mame `an mamatinas tika\u2014la\u00f1an niyog. Magahet na animu. Ha uma kinacha` niyog (50 libra) desde As Lito` esta iya Chalan Kanoa kada semana. Mata`chong dispues ya ha kamyu.<\/p>\n<p>Tinaka` kase tres oras estake u gama i la\u00f1a gi hilu` loglug hanum. Hana deskansa i guafe. Gi lemlem tautau ha sohgue ya ha pega gi buteya. Ha chulili`e haga\u00f1a giya Guahan la\u00f1an niyog kontodu bukayu.<\/p>\n<p>Fuera de huli`e mafatinas\u00f1a i tika, megai siha estorian antes hu hu\u00f1gog ginen i amku` mientras ma\u00f1ga\u00f1gam-yu niyog. Sumasaunau areglun fuetsau inayeg ma\u00f1aina haye para te\u00f1gua\u00f1g famaguon niha matrimo\u00f1u. Unu i amku` gi ma-ayeg kontiempu haye para asagua\u00f1a.<\/p>\n<p>Dispues de todu ya sumuha-yu` ginen i Lali Fo` huhu\u00f1gog na dimalas i amku` gi uttimu karera\u00f1a para Guahan. Konrespetu tumekun-yu` manayuyot pot todu man-suanu na akonsehu gi hilu` pinasensia.  <\/p>\n<p>Tinanum: Un` oga`an hu rikonose i tinanum siha gi oriyan guma desde gulusina yan petmanente na tro\u00f1ku. Pues matacho\u00f1g-yu` gi baranda ya sige hu pasalista papa` haf` mattu gi hinasog-hu. I sigiente sinida`hu: <\/p>\n<p>Tro\u00f1ku: Pagu, banalu, kamachili, lemun, niyog, atbut, mayu, lapugua`, pugua`, ma\u00f1ga, ta\u00f1ganta\u00f1gan, choda, gagu, pahu\u00f1g, chopak, lodigao, raoel, lada, kalaskas, lemai, dokduk, paho\u00f1g yan sosigi`. Bula lokue` otru siha tinanum ti hutu\u00f1gu`. Gulusina: abas, laguana, ates, kahet, lala\u00f1gita, lageta`, bilembinis, anonas, yan mansanan halum tanu`.<\/p>\n<p>Mauleg para i tautau i kulot betde ayu mina hu agradese tinanum gi oriyan guma`. Repara ayu i bumisisita tat lugat kumu American Memorial Park pat manu na kantun tasi. Man-pasifiku sensian niha ginen kulot betde gi oriya. Tanume tro\u00f1kun niyog tres a\u00f1os para usun familia. Gaige listu para usumu `an un` nesessita. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Propiu i tiempu para tafan da\u00f1a` ni man-natibu pot para ta tutuhun sattun na inestablesen&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[20670,20671,20672,20673],"class_list":["post-273249","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-emelia-earhart","tag-respetu-komprendiyun","tag-tanu-presetbasion","tag-tika-nai"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/273249","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=273249"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/273249\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=273249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=273249"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=273249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}