{"id":278495,"date":"2018-06-20T06:06:56","date_gmt":"2018-06-19T20:06:56","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=278495"},"modified":"2018-06-20T06:06:56","modified_gmt":"2018-06-19T20:06:56","slug":"hafa-ekonomia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/hafa-ekonomia\/","title":{"rendered":"Hafa Ekonomia?"},"content":{"rendered":"<p>Sige maguaife abubun niha na homlu ekonomia mina` libianu apas obligasion yan dibi siha guine. Gai meritu ayu na infotmasion.<\/p>\n<p>Lau gi ti mapot na manera debi ta pula` haf` sustansia\u00f1a kinalamten ekonomia gi linala` i tautau-ta siha.<\/p>\n<p>Na ti pot fuetsan familia mamahan nesessidat\u00f1a?<\/p>\n<p>Malag manu i adelantu na taigue gi suetdun i empleau siha? Kau pot esta in` hatsa suetdun miyu 80 pot sientu na in` ipus nesessidat niha?<\/p>\n<p> Finu` amiguhu Magoo, \u201cPuru ha` \u2018kanamee, de `kanamee, de `kanamee\u2019 ya hafa para me?\u201d Hu sa\u00f1gane na una` mes\u00f1gongue` puede suette gi biradan i batku ginen isla. Durun chaleg ham dispues.<\/p>\n<p>$400,000? Todu empleau, piot i mas man-baratu suetdun niha, animu ma-apase tax pot no u fan mapenalisa.<\/p>\n<p>Animu man-macho`chu` lau hasan ma-upus obligasion apas tax. Makat na mattiru gi halum chatsaga na ekonomia `nai sessu tinahu\u00f1g salape` familia para nesessidat.<\/p>\n<p>Mientras tantus, haf` na ni unu gi manma-elihe desde as Raffy T., Raffy D., yan Arnie P., fumaisen si Biktot Hokog na unana`lu i $400,000 na salape` taxpayers? Na ti man-manhula` hamyu para in`tatiye lai i tanu`?<\/p>\n<p><strong>Kinententun:<\/strong> Guaha `nai mafaisenyu` ni manginen hiyu\u00f1g haf` na taya` animuta umayudan maisa hit tat kumu bisnis familia yan otru pinetsige para ta adelanta fuetsan moneda-ta?<\/p>\n<p>I kuestion lamayot patte insuttu pot rason na i oppan na sensian kinententu ahe` ti pot mangagu` i natibu. Gaige na kontentu i natibu gi hagas establisau na kuttura\u00f1a. <\/p>\n<p>Taya ni unu ta estototba  yan displanta pot ambenteria. Ma\u00f1getu hit gi lugat-ta sa` kabales nesessidat familia ginen i tanu` yan tasi. Lache i para umana setbe midision pinayun niha giya hita.<\/p>\n<p>I kutturan gineftau gi inana`en haf` suette-ta patte petmanente gi natibu este na kustumbre. Ti tafan abende kinisechan gualu` pat kineni` guihan gi tasi. Man-ana`e hit sa` estague` kustumbreta ni tautau tanu`.<\/p>\n<p>Ayu na taya` kutturan bisnis gi halum hita ginen este na tradision. Mas metgot i sensian yine`ase` ke para tafan mama` kepble gi prohimu-ta. Kustumbren tautau tanu`. Geftau i natibu, un` kustumbre ni muna` sattun i respetu yan homlu na relasion gi halum komunidat-ta. I otru rasan tautau ti makomprende este na patte gi kutturata kumu tautau isla.<\/p>\n<p>Dispues, ni unu tana` chatsaga pot sensian gulosu. Man-nahu\u00f1g hit gi nina`en dikiki` na tano`ta yan tasi gi oriyan este siha na petlas. <\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Bisnis:<\/strong> Ileg\u00f1a i amiguhu Magoo na malagu`gue` umestablese bisnes\u00f1a na maisa. Hu faisen haf` sessu gaige gi hinasso\u00f1a. Ileg\u00f1a na man-benden guihan. Buenu! <\/p>\n<p>Adumididi`, sige in` atan haf` nesessidat ayu na bisnis. Debi u guaha peskadot kontodu disision kau peskan pachi\u00f1ko yan fisga gi halum rubentason, li`uf gi tadu\u00f1g, tekin, tupag, chenchulu pat talaya.<\/p>\n<p>Hu faisen pot peskadot: haye para una` fan peska. Ileg\u00f1a na para u fa\u00f1gone` ginen Filipinas. I primet na ineppe\u00f1a dineskareta i planu. Hu faisen kau guaha `nai pumeska. Ni un` biahe ya este na bisnis malago`\u00f1a?<\/p>\n<p>Ha bira guatu gi para manbenden tuban mames. Hu atan i tro\u00f1kun niyog gi oriyan lugat\u00f1a ni kanaha` man-mafatu gi la\u00f1get. Hu tanchu` ya hu faisen kau lekaugue` para u feddus siete na niyog kada dia? Ha ye\u00f1gyu\u00f1g ilu\u00f1a. Mabira i pahinan planu.<\/p>\n<p>Hu esplikaye dispues na mauleg pinetsigen bisnis gi manesessita na setbisiu gi offisiu ni fafayi\u00f1a. Ti umafagcha` i konbetsasion mame. Dispues, para u felis i bisnis da\u00f1kulun sakrifisiu, diariu.<\/p>\n<p><strong>Manyo-amte:<\/strong> Gi hinibenhu guaha `nai hu chage makoni` para un` yo-amte. Sige mona ta hu\u00f1gug haye siha man-a`amte desde appling, mana` mala\u00f1gu, chenot famaguon, yan otru siha pinadese.<\/p>\n<p>Gi halum man-a-amte guaha gai fuetsa mas ke otdinariu. Los dimas, malimitte gi usun tinanum yan hafkau siha na otden ginen suruhanu. Un` lalasa magahet na sumen metgot. <\/p>\n<p>Puntan kalulot\u00f1a i amku` `nai ha pacha koyenturan dedegoghu. Puti lau sumi\u00f1a mamokat-yu` para i kareta. I finatoghu ma-u-uma halum sa` ti si\u00f1a hu gacha` i edda`.<\/p>\n<p>I otru a`amte tu\u00f1gu`un na mana`e fuetsa lokue` sa` sin kuestion ha sa\u00f1gane i iridau manu `nai mafuegu estomagu\u00f1a. Era, lemlem tautau gi kantun tasi. Man-estotba i prohimu `nai man-mattu i manmofo`na para u lipa siha.<\/p>\n<p>I famalao`an na man-yo-amte lamayot patte para famaguon. Man-pasensia piot gi para umana` gimen i patgon amot.<\/p>\n<p><strong>Kandet:<\/strong> Ni kuantu probleman uttimun ha`ane, gaige gi hinasoghu i ma`lag na esperansa gigon anog i primet na ininan kalulot atdau `an manana Si Yuus.<\/p>\n<p>Hu rikohe yan ta`lun kumasa ha`anihu gi finattun nuebu na chagchag oga`an. I nuebu na ha`ane sumede hit ruminueba ha`anita. Guaha kampu para ta petsige sin ditension todu planuta.<\/p>\n<p>Hu appelayu` gi Saina kumu luseru. Ha pipetyu` gi halum ka\u00f1ada. Hu faisen lokue` si Santa Maria bendisio\u00f1a kumu nanan pinasensia. Pot mantautau hit na ta nesessita bumisita i uniku na-nana`e\u2014Sainata! <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sige maguaife abubun niha na homlu ekonomia mina` libianu apas obligasion yan dibi siha guine&#8230;.<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[21650,21651,21652,21653],"class_list":["post-278495","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-bisnis-ileg","tag-kandet-ni","tag-kinententun-guaha","tag-manyo-amte-gi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/278495","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=278495"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/278495\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=278495"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=278495"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=278495"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}