{"id":279341,"date":"2018-07-04T06:00:23","date_gmt":"2018-07-03T20:00:23","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=279341"},"modified":"2018-07-04T06:00:23","modified_gmt":"2018-07-03T20:00:23","slug":"40-anos-na-libetta","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/40-anos-na-libetta\/","title":{"rendered":"40 A\u00f1os Na Libetta"},"content":{"rendered":"<p>Pa`gu na ha`ane mina` 40 a\u00f1os desde ke ta gobietnan maisa hit gi papa` kontratan Covenant yan Estados Unidos De America.<\/p>\n<p>Apmam de ta guife este na diniseha. Manegosiu ya ma-apprueba ni Congresson iya America gi 1975. Offisiatmente ta tutuhun gumubietnan maisa hit gi 1978. <\/p>\n<p>Gi karera ta konfitma na hilu` sisteman lai i gobietnamento-ta. Dipotsihe ha` este i sisteman demokrasia na gobietnu inipus pausa. Lau nahu\u00f1g kampu para ta aregla dibuenamente asunto-ta siha. Na`magof pot kanaha` todu hinanau-ta felis. Tatnai tali`e didog na chinatsaga desde tutuhun.<\/p>\n<p>Mas mona mas siempre fotmat modun disposision gobietnamento-ta kontodu gastun setbisiun publiku. Presisu na tana`e sisteman hinemlu` mas fondu para u adelanta setbisiun mediku kontodu kualidat edukasion famaguon-ta. U fattu este na tiempu kumu obligasion.<\/p>\n<p>Ti si\u00f1a na para ta a\u00f1go\u00f1gog-hu programan medical referral kumu katsu gi man-komplikau siha na asuntun hinemlu`. Hafa ya maribaha seriosamente fondu gi kahan iya Marianas? <\/p>\n<p>Estague` na rason na maseha adumididi` debi ta tutuhun umadelanta setbisiun himelu` guine. Gi pagugu ta gagasta mas ke $13 miyon pesus gi sakan umapase hospitat iya Filipinas yan Hawaii. Debi ta bira halum este na gastu gi para uma-adelanta hospit-ta.<\/p>\n<p><strong>Estoria:<\/strong> Mauleg sa` dispues de geran dos ha tutuhun i Amerikanu umayuda i natibu rumikohe tatte ha`ani\u00f1a. Adumididi` ha establese fasilidat hospitat yan eskuelan publiku siha. Animu i natibu gi edukasion famaguon niha.<\/p>\n<p>Estaba iya Marianas gi papa` gobietnun Trust Territory. Dipues `nai ma-establese kumu unu gi sais distritu giya Micronesia. Gi 1972, felis ginagau para separau na estau. Ma-apprueba este na diniseha gi 1975 ni Congresson iya America. Ta tutuhun gumubietnan maisa hit gi 1978.<\/p>\n<p>Anog na i sisteman gobietnamentu guine mau`udai gi hilu` pisun lai. Metgot na proteksion kontra che`chu` kumbalache `nai ta fatta na hu\u00f1gan mansi\u00f1a hit gumubietnan maisa tano`ta gi hilu` fitme na areglun lai siha. Na`magof i metgot na sensian respetu gi lai i tanu`.<\/p>\n<p>Tinayuyot yan mit grasias para i man-mofona ni sumakrifisia siha munafitme inestablesen gobietnamento-ta gi 1978. Anaku` na karera lau enfin ta komple diniseha-ta gi presente na areglu yan Estados Unidos De America. Trabiha i karera ananaku ha`. Namagof na ha`anen libetta para i natibu gi mina` 40 a\u00f1os na selebrasion!<\/p>\n<p>Ginefli`e: I para ta gofli`e maisa hit kulan mohon estra\u00f1gheru na konseptu. Lau un` fafana` i petsona, era hagu mismu, ya seguruyu` na un` tu\u00f1gu` haye yan haf` tinatemu.<\/p>\n<p>Hu\u00f1gan, anaku` na tiempu makeyamag kutturan natibu desde Espa\u00f1ot. Ni unu felis gi destrosiun linala` man-indihinau. Man-esgin li\u00f1guahe lau taimanu un` destrosia i patte este naturat gi natibu desde ha`anen mafa\u00f1agu\u00f1a?<\/p>\n<p>Tana` para man-matagu` kulan mohon esklabun todus. Tafachu gi dirichota kumu petmanente na tautau este siha na petlas!<\/p>\n<p>Puntan Tasi: Kulan la\u00f1a i tasi gi halum rubentason, gatbu na minachum atdau gi puntan tasi, uttimu chu\u00f1ge` sige halum para fan deskansayan, duru lokue` halum boten kachu` siha gi puettu. Dispues man-mali\u00f1gu i anine\u00f1g tro\u00f1ku siha gi oriya `nai mas homhum i pue\u00f1ge. Bonitu na minachum atdau!<\/p>\n<p>Megai lugat hu fatoigue gi tanu` lau taya` atparehu\u00f1a i sumen gatbu na minachum atdau guine. Achog ginen isla-yu` kontodu guahu manman ni bonitun este siha na petlas. Todu atmos banda benefisiosu na usu gi tautau-ta. Desde tradision gualu` yan tasi modun linala` natibu tatte esta i antigu na tiempu.<\/p>\n<p><strong>Uttimu:<\/strong> Gi finagpu` este na sakan uttimu biahe para bai fa\u00f1ge` guine na pahina gi gaseta. Guaha otru para baina` fonhayan tumugi\u2014dos lepblu para i famaguonta\u2014gi  finu` Chamorro. Ala kuenta kulan pine`lun rekuetdu para siha.<\/p>\n<p>Bes Enkuando: Sessu antes hu fagcha`e un` amku` gi biradan ginen i lanchu. Te\u00f1ga ha kikilili` un` latan ganta ni ha saguaniniye na` babue. Ha kikilili` lokue` padarau\u00f1a.<\/p>\n<p>Apmam i amku` desde ke dini\u00f1gu ni asagua\u00f1a ya i gima` haga\u00f1a `nai sumasaga. I lanchu `an ha`ane `nai ha tatane`gue. Haf` suette\u00f1a na gulusina ha po`luye i famaguon.<\/p>\n<p>Un` pupue\u00f1ge taigue i bihu gi lugat `nai sessu ham umasoda`. U mahnanau ti uma`asoda` ham mientras hu kuestiotiona kau mala\u00f1gu. Lau dimalas gi maigo`\u00f1a. Un` amku` ni diariu gi misan mo`na. <\/p>\n<p>Kulan hana` sah\u00f1ge si\u00f1ienteghu un` pupue\u00f1ge `nai mattuyu` guihe na lugat `nai sessu ham umasoda`. Si\u00f1ienteg-hu kulan mattu para u fan gagau dispensu pot humanau sin kumuentos. Konfitmasion. Hu aksepta gi hilu` tinayuyot.<\/p>\n<p>Hu dibibina haf` na umasoda`yu` yan ayu na amku`? Kulan mana`eyu` kumu espehos metgot na linala` espirituat, hinimiddi, respetu yan tomtum na amku. Hu gu`ot este siha na kualidat\u00f1a bittu gi hilu` agradesimientu pot ginen guiya na masyu` manli`e manana gi karerahu. Si Yuus Maase`!  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Pa`gu na ha`ane mina` 40 a\u00f1os desde ke ta gobietnan maisa hit gi papa` kontratan&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[21809,21810,21811,21812],"class_list":["post-279341","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-bes-enkuando-sessu","tag-estoria-mauleg","tag-puntan-tasi-kulan","tag-uttimu-gi"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/279341","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=279341"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/279341\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=279341"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=279341"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=279341"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}