{"id":28404,"date":"2014-02-25T17:00:17","date_gmt":"2014-02-25T09:00:17","guid":{"rendered":"http:\/\/tribune.ctsi-logistics.com\/?p=28404"},"modified":"2014-02-25T17:00:17","modified_gmt":"2014-02-25T09:00:17","slug":"pilean-gobietnu-siha","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/pilean-gobietnu-siha\/","title":{"rendered":"Pilean Gobietnu Siha"},"content":{"rendered":"<p>Sige ma\u00f1gahulu` offisiatmente na`an siha kumu pilean para kandidatun primet yan segundu gobietnu. Esta i Independent yan Democrat gai kandidatu. I republican mapta` dos sa` guaha otru gai interes malagu gi papa` parehu bandera. Otru estrakadan sanhalom ni debi umasatba. Satbayun mohon pat mas ha` gi ti amtiyun na geran sanhalom?<\/p>\n<p>Makat i republican na u huchum petta\u00f1a gi hilu` proteksion i matatacho\u00f1g na gobietnu solu gaige ennau gi areglo\u00f1a by-laws. Sin este, debi u guaha mafanana`an \u201cpraimeri\u201d (primary) para u guaha fotmat na disision pattida haye offisitamente kandidatun republican para gobietnu.<\/p>\n<p>Este i praimeri mampos gastu yan tane` gi pattida ya sumen fotte na balan para man-yamag `sino disgrana. Haf` na mapga` inetnon fanihi gi sabana. Ileghu na kase estague` uttimu biahe na dina\u00f1a republican intaktu. U machalapon deste pa`gu gi ridun estrakadan praimeri.<\/p>\n<p><em>John DelRosario Jr. is a former publisher of the Saipan Tribune and a former secretary of the Department of Public Lands.<\/em><\/p>\n<p>Guaha gi tropa esta kalu timo\u00f1a, fatigau, gamla`, naufragu, yan kansadu kakago\u00f1g\u00f1a. I tetehnan i uttimu na biba yan rinikohen balutan despedida. Unu u fanutuhun mientras i pumalu man-mali\u00f1gu kulan sague` ma`ten tasi. Lau mapede pat mangana, estague` naturat na estrakadan politika.<\/p>\n<p>Planun Satbasion<\/p>\n<p>Gi halom rimulinun yinilulog halom fache` aplacha` enteru iya Marianas, obligau kada unu ni dumeklara intensio\u00f1a malagu para gobietnu na u esplika publikamente haf` planu\u00f1a satbasion asuntun linahyan siha. Hombre ne\u00f1kanu` tatnai mapapa\u00f1ot sin ma\u00f1ga\u00f1gas. Pues, parehu yan asuntun linahyan i ta sasa\u00f1gan.<\/p>\n<p>Haf` planun miyu pot ma-utut 25 pot sientu na pagamientun man-ritirau, kumahulu` apas insurance hinemlu` ni tat familia ti nina` gagalileg pa`gu, bira birada na hatsadan kandet yan mamamaila` na hatsadan presiun fektus siha? Debi in` eppe este yan otru siha asuntun familia gi hilu` sensian integredat (integrity) yan diberas na planun satbasion.<\/p>\n<p>Yangin para in` pinu` \u201cbiba\u201d yan otru siha eskusu, naho\u00f1g na pinadese esta gi tautau. Klaru na planun satbasion manana\u00f1ga pa`gu. Na la aga\u00f1g fan finu` miyu kosake todus u mahu\u00f1gog kau akseptau hinasson miyu fuera ke in` ta`lon muna` mamtu` hagas dinage siha deste alacha.<\/p>\n<p>Achu` gi kanton tasi<\/p>\n<p>Gi santatte na patte giya Pagan, guaha `nos kuantos man-loka` achu` gi kanton tanu`. Deste antigun na tiempu pinanag mattirun la\u00f1gat `nai adumididi` tinipa ya sige dumalalai. Un` dia siempre u basnag halom gi tasi gigon linachai` pisu\u00f1a gi tro\u00f1ku.<\/p>\n<p>Taiguine finapos maseha haye na kabayerun politika. `An ti sen mauleg disposision-mu, siempre adumididi` matgan i inai siha gi pisun ade\u00f1gmu. Sige podu\u00f1g adumididi` estake podu\u00f1g hau gi tohgemu. Naturat na pa\u00f1gpa\u00f1g ma\u00f1glu` gi halom la\u00f1gat diskuidu.<\/p>\n<p>Esta namatman sa` hanom fumofu\u00f1g ayu na achu` lau tinemba `nai tinipa todu inai\u00f1a gi fondu. Naturat na sinisede kontodu finapos tautau.<\/p>\n<p>Parehu yan un` hagas masegat na lahe ni adumididi` mali\u00f1gu sensin tatautau\u00f1a piot `nai sige umamku`. Naturat un` tinilaika na ti si\u00f1a tachoma`.<\/p>\n<p>Dispues de todu, taya` sosobla fuera ke bailan fayao pot para un` huchum i uttimu pahinan leblomu publikamente.<\/p>\n<p>Otru asunto`ta siha<\/p>\n<p>Esta i amiguhu monhayan ha aregla kalendariu\u00f1a sentada yan gimen ni para umaplanta ni pattida siha. Mampos magof sa` eleksion gobietnu na sakan `nai mas paire i plantadan boka yan kantidan gimen. \u201cHaspog-yu` ta`lu pot siete mesis na tiempu!\u201d Dios mihu!<br \/>\nn n n<\/p>\n<p>Umasuda`yu` yan un` botadot ni umeyag man-laime kandidatu. \u201cHaye malagu` ni botuhu, pega papa` parada\u00f1a ya ta akompara yan otru siha kandidatu\u201d. Esta hana` matmanyu` kau taiguine pa`gu politikan i tanu`. Pot fabot!<\/p>\n<p>n n n<\/p>\n<p>Sige dos amigu gumimen gi pantalan Susupe. `Nai esta kulan maipe, ha yute`gue` i unu para una` freskun \u00f1aihongue`. Gi kinakulo`\u00f1a, ha lagnos petnan manog ya sige ha \u00f1gagas. Finaisen ni amigu\u00f1a manu `nai masuettegue` chesa\u00f1a. Ileg\u00f1a, \u201cDuru mangupot guihe papa`\u201d.<\/p>\n<p>`Nai ha yute`gue` amigu\u00f1a, ha fagcha`e natata na lugat ni mi-achu`. Ensegidas ha birague` hulu` mayamag todu mata\u00f1a. Finaisen haf` masusede, ileg\u00f1a, \u201cLapekaras pare todu esta man-bulachu\u201d. Ai, chatkatkula ni lugat.<\/p>\n<p>n n n<\/p>\n<p>Tres man-bachet yan ta\u00f1ga man-masoda` gi fihon un` tautau ni mapunu`. Man-mafaisen ni polisia kau siha pumunu` i tautau, ensegidas man-man-oppe, \u201cYes, yes, yes!\u201d<\/p>\n<p>Man-mafaisen haf` na mapunu` i prohimu, man-man-oppe ta`lu, \u201cFor twenty-five cents for twenty-five cents\u201d.<\/p>\n<p>Ileg\u00f1a i polisia na debi u fan mapresu ensegidas. Mayagai siha ta`lu, \u201cThe sooner the better, the sooner the better\u201d. Man-makotma lau dispues man-dinispensa ni kotte pot probleman niha.<\/p>\n<p>n n n<\/p>\n<p>Humalom un` faye gi sagan soba `nai umafagcha` yan amigu\u00f1a ni ha didibi mauleg na kantida. Kahulu` i amigu\u00f1a malag i chiko\u00f1ke` ya ha dandan, \u201cKau un` hahassu ha`yu`\u201d. Chumaleg i prohimu. Kahulu` dispues ya ha yemi`, \u201cKau un` susu\u00f1gun ha`yu`\u201d. Tapbla.<\/p>\n<p>Galagun Guma`<\/p>\n<p>Este galagun guma` mauleg na guatdia yan paire na amigun familia. Guaha `nai humauhau `an guaha otru galagu gi oriya. `Sino, umesalau para u fan espanta ni man-malolofan ni ti tautau guma`. Gigon humuyu\u00f1g hau, ha chaole dadalag\u00f1a ya finanu`e hau na fietgue` gi familia.<\/p>\n<p>Guaha na esalau\u00f1a pot ga`ga`, guaha lokue` pot tautau gi oriya. Ti parehu modun hauhau\u00f1a entre otru galagu yan tautau gi oriya. Aguaguat mampos esalalau\u00f1a. Se\u00f1at na mauleg un` rikonose kau guaha bisita `sino ti mauleg na muron umuririya.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sige ma\u00f1gahulu` offisiatmente na`an siha kumu pilean para kandidatun primet yan segundu gobietnu. Esta i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-28404","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28404","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=28404"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/28404\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=28404"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=28404"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=28404"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}