{"id":284863,"date":"2018-09-19T06:00:50","date_gmt":"2018-09-18T20:00:50","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=284863"},"modified":"2018-09-19T06:00:50","modified_gmt":"2018-09-18T20:00:50","slug":"disnisplantan-familia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/disnisplantan-familia\/","title":{"rendered":"Disnisplantan Familia"},"content":{"rendered":"<p>`Nai ma-amut i familia ni guma` niha ensegidas dinisplanta gi un` te`ug na pinadesi. I satbasion gaige solu gi familia.<\/p>\n<p>Mina` ta komprendi pot ta tu\u00f1gu` pinadesin tautau piot ayu i man-ginacha` probleman moneda. Dispues ta komprendi impottansian inetnun familia diariu.<\/p>\n<p>Sumuha i familia ginen pisun guma` `nai gaige i fitme yan suanu na disposision siha. Estague` i primera chinatsaga.<\/p>\n<p>Haf` tinate\u00f1a este na chinatsaga? Kau diskuidu pat pot tinahu\u00f1g fuetsan monedan familia? Yangin pot suetdu, kau guaha gi halum i dos asagua pumara macho`chu`? Haf` i motibu?<\/p>\n<p>Pettinenti na kuestion siha pot para tali`e haf` sessu sumasapet i natibu gi modenu na kinalamten guine. Seguruyu` na ti pot cho`chu`. Gai kalulot mas i asuntu ke haf` gaige gi supin tasi.<\/p>\n<p><strong>Puntu:<\/strong> Areglun familia gaige tinituho\u00f1a gi halum sagradu na guma` familia. Sin este siempre matompu` gi kareran niha.<\/p>\n<p><strong>Silensiu:<\/strong> Hu eku\u00f1gug \u00f1aihon man-malag manu i kandidatu siha pot inipus silensiu i tanu`. Namanman pot kulan guaha un` da\u00f1kulun bela gi se\u00f1gsu\u00f1g siha. Haf` mohon pinadesin niniha na man-mamat kilu?<\/p>\n<p>Ansianu-yu` kumetu\u00f1gu` haf` guaha gi papa` ma\u00f1gas chininan niha. Haf` na asuntu in` li`e mas tagfena gi tautau-ta? Si\u00f1a in` gachu\u00f1ge ham gi fina` homlu` na konbetsasion?<\/p>\n<p>Ti pot hafa lau mahala\u00f1g-yu` umeku\u00f1gug pot \u201ckanamia\u201d (ekonomia) ni sessu mafa` fagas pachot niha. Hu konsidedera kau guaha `nai machule` \u201cbasic economics\u201d (101) na mampus manlagse` kulan professot?<\/p>\n<p>Lau gigon un` fuegu dichu kuestion pot ekonomia repara sa` todu umaka` hila` niha yan man-mamatkilu. Kustumbren chanseru gi ti fafayin niha.<\/p>\n<p><strong>MV Luta:<\/strong> Namagof i pinetsigen Attorney General gi $400,000 ni mana`e kompanian MV Luta. Ha tutuhun dumimanda dokumentu siha haf` guaha na disposision gi este na salape` publiku.<\/p>\n<p>Deste \u00f1gai`an masedi un` kompania umayau fondun publiku ginen i gobietnu? Gai dadalag este ya todu asuntu ni kumilulug huyu\u00f1g gi agapa` debi u talag halum gi akague! Kumbalache!<\/p>\n<p><strong>Programa:<\/strong> Guaha siha programan federat mahahanan para u fan ma-utut fondun niha. Unu i Medicaid ni kumukubre mamopble siha gi gastun hospitat. Makat na obligasion `an para siha i man-namase` para u kubre este na gastu.<\/p>\n<p>I rason na sessu mahanan este yan fondun social security pot man-amku` rumesisibe ya taya` tumatachu para u fan dinifende nesessidat niha. Siempre tali`e haf` para uttimo\u00f1a este dispues de eleksion pa`gu na Nobiembre gi enteru iya America. Presisu na u madefendi este na programa antes de uma-utut enteramienti.<\/p>\n<p><strong>Guma`:<\/strong> `Nai echu tautau i prohimu ha intensiona umasagua. I primet asuntu ha rikonose manu `nai para u lihe\u00f1g yan i asagua\u00f1a dispues de fanda\u00f1go.<\/p>\n<p>Kutturan natibu i debi un` gai gima` antes de un` establesi familia-mu mismu. Maseha gaige este gi kustumbre megai na tinituhun umatrebi siha atkilon, mahatsan dikiki` na fina` kuattu gi gima` ma\u00f1ainan niha. Adumididi` sige ma-espiha taimanu `nai para u independeti kumu nuebu na familia.<\/p>\n<p>Hu\u00f1gan guaha programan guma` `sino ba\u00f1ku `nai si\u00f1a umayau i dos umasagua para umakahat gima` niha. I da\u00f1kulu na dibina kau nahu\u00f1g suetdun niha kontra i maplaneneha para uma-ayau na kantida? I tetehnan `nai sige i dos mona gi linala` niha.<\/p>\n<p>Gi hinassog-hu trabiha megai gi tautau-ta ti luma\u00f1gag man-ayau salape` gi ba\u00f1ku para guma` familia. Estague` `nai tumalag halum gi ta elihe siha na se\u00f1ores yan se\u00f1oras haf` na planu guaha para u fan ma-ayuda este na ma\u00f1eluta humatsa i primet na guma` familia. Guaha mohon amtau na programa in` otganisa pot este na asuntu?<\/p>\n<p><strong>Chatsaga:<\/strong> Maseha i tautau-ta ma-ususuni obligasion familia, klaru na megai man-mamatmus gi sisonyan te`ug na chinatsaga.<\/p>\n<p>I tagpapa` suetdu na pisu `nai libianu un` taitai manu na eskaleran kualidat lina`la` `nai mangaige. Maseha mafatkiluye i mattiru makat na kontrariu diariu. Mauleg sa` ni unu sumeha fumachuchu`e apas obligasion siha.<\/p>\n<p>`Nos kuantos man-figu` na dibin obligasion mafafana` i familia kada mes: ne\u00f1kanu`, kandet, guma`, kareta yan hospitat. Unu ya ma-apase mapega i tetehnan esta i otru pagamientu. Ni este na sakrifisiu trabiha makat para i familia.<\/p>\n<p><strong>Ira:<\/strong> Tres ira sumapet `nos kuantus nasion gi enteru elmundu: kimason, pagyu yan dilubiu. Iya California mit pot mit hektarias kimason na halum tanu`.<\/p>\n<p>Japon yan nasion giya Asia pinalo`pu kantidan uchan. Kontodu tanu` gi fina` hogsu` mansulun ya ha tampe papa` enteru so\u00f1gsu\u00f1g `nai megai man-matai.<\/p>\n<p>Lokue`, pa`gu hulili`e pagyu ha hatme estadu giya America (North Carolina yan Georgia). Mauleg na destrosiu ha fuegu gi todu dos bandan tasi. Guaha kase dos miyon na tautau dumi\u00f1gu i dos estadu `nai sige guatu i pagyu.<\/p>\n<p>Guine giya Marianas kabales kinumplen misteriun numeru tres: Pagyun Pongsona fumuegu Guam, Soudelor pumanas Saipan yan Mangkhut ha yalaka` Luta. Da\u00f1kulu na destrosiu gi todu tres islas. Puede mansoplu hit ginen haf` na linau pot kulan sessu entalu` Indonesia yan Japon. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>`Nai ma-amut i familia ni guma` niha ensegidas dinisplanta gi un` te`ug na pinadesi. I&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[22711,22712,22713,22714],"class_list":["post-284863","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-guma-nai","tag-programa-guaha","tag-puntu-areglun","tag-silensiu-hu"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/284863","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=284863"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/284863\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=284863"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=284863"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=284863"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}