{"id":296727,"date":"2019-04-03T06:06:20","date_gmt":"2019-04-02T20:06:20","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=296727"},"modified":"2019-04-03T06:06:20","modified_gmt":"2019-04-02T20:06:20","slug":"mattirun-suetdun-popble","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/mattirun-suetdun-popble\/","title":{"rendered":"Mattirun Suetdun Popble"},"content":{"rendered":"<p>Suetdun popble yan tumunog ekonomia humogse Marianas guine na rimulinun eskases. Gi mismu tiempu i kutturan ina`ayuda kumatsun \u00f1aihon familia siha gi halum este na didog chinatsaga.<\/p>\n<p>I maribahan fondu gi kaha tat kumu $12-$18 miyon indikasion na menus i rinikohen aduana (taxes) na biahe. Lau mahatsa apas kandet gi talulu` gi halum sapet yan baratu na suetdun popble sin konsiderasion gi ha`anen familia siha. Todu este na aminasu kontra i tautau?<\/p>\n<p>I dos asuntu kumukote hit guine na biahe. Estague` umutut appottunidat cho`chu` yan pagamientu ni fumu\u00f1ut kinalamten-ta. I segundu mas didog na chinatsaga pot makat mata`lun hatsa tatte. Hiniyu\u00f1g fi\u00f1kas Japones!<\/p>\n<p>Kase 15-mit na empleau gumagana suetdun popble entalu` $15-mit esta $42-mit gi sakan. Gai chinatsaga `nai ti nanahu\u00f1g para mantension familia. In` hassu na i dos pinadese kase $14 biyon mali\u00f1gu ginen Marianas.<\/p>\n<p>Gi halum este na pinadese i sensian ina`ayuda sumustene yan tumampen \u00f1aihon chinatsaga-ta. Estague` `nai tana` anchu kanai umayuda haye mas munesessita ayudu. Kutturan ina`ayuda muna` fan sasafu hit gi halum este na mattirun pinepble.<\/p>\n<p>Para i umusune, guaha otru lugat `nai masosoda` i tetehnan na fondu? Pat mapega gi manadan dibi gi fina` tendan bisinu ni mana da\u00f1a yan ayudun food stamps? Makat `nai baratu mampus i suetdu. Lau mu\u00f1ga hinala\u00f1g sa` todu man-pinalala`e.<\/p>\n<p>Guaha planu para uma-adelanta suetdun popble fuera de \u201cnot yet, already?\u201d<\/p>\n<p>Gi halum este na mattiru mauleg i metgut na sensian ina`ayuda gi satbasion hinanau todus mientras tantus.<\/p>\n<p>Bentaha para i hihot na familia. Tat ti man-ayuda gi nesessidat i tropa. Maseha dididi` lau estaya guaha para usun familia. Chansan adelantun suetdu?<\/p>\n<p>&#8212;<\/p>\n<p><strong>Fi\u00f1kas:<\/strong> Maribaha fondun Marianas $12 miyon ginen gastun dos pagyu gi utimun i ma`pus na sakan. <\/p>\n<p>Tinatiye este ni hiniyu\u00f1g fi\u00f1kas Japones guine gi alacha. Layeye ira tumutuhun este na chinatsaga.<\/p>\n<p>Si\u00f1a ta rikohiye i mefe`na lau makat i segundu pot fi\u00f1kas Japones ni marikohe ya man-hanau tatte gi tanu` niha. Hinanau \u201csayonara\u201d. Haf` siknifikasio\u00f1a este kontra kinalamtenta guine?<\/p>\n<p>Hu siente na guaha fina` minala`et gi paladat niha. Hu hu\u00f1gug ta fatta na achog u fan hanau si\u00f1a hit sin siha. Mauleg `an magahet na si\u00f1a ta katsun maisa hit. Manu `nai gaige ennau na katsu?<\/p>\n<p>Finattun Japones mage gi mediu sisienta siha na sakan umestablese industrian turista guine. Maseha dikiki` lau estaya guaha tinituhon-ta man-na`halum fondu para nesessidatta siha.<\/p>\n<p>Kase masiente ni los probes na man-malagresidu hit na tautague. Man-malefa hit na ginen animun yan fi\u00f1kas niha umadelanta tano`ta gi hilu mauleg na sensia yan relasion. Ti namanman `an ha pakete siha todus ya madi\u00f1gu i tanu`. Lastima!<\/p>\n<p>Pot taya` fitme na pisun ekonomia guine mina` presisu na ta adahe haf` guaha ni kumakatsu setbisiun publiku siha pa`gu. Esta podu\u00f1g fondota $12 miyon. Mas u menus `nai gi mismu tiempu kanaha` taya` otru chachala\u00f1a para ta rikohiye i mali\u00f1gu. Kau esta ha hogse hit tiempun ha`ilas? Dios mihu!<\/p>\n<p><strong>Da\u00f1u:<\/strong> Hafa na ta sesede militat kumontinua destrosiun tanu` yan tasi guine? Na ti este i dos lugat `nai man-rikohe mantension familia i natibu deste antigu na tiempu? Na ti esta pa`gu ta a\u00f1go\u00f1gog-hu alimientun tasi gi oriyata? Deste \u00f1gai`an i natibu `nai chumochu bala gi sentada\u00f1a? Na para i militat ginen destrosiun guaguan na tanu` yan tasin natibun este siha na petlas!<\/p>\n<p><strong>Gigau:<\/strong> Kase sitienta siha na sakan uttimu huli`e usun gigau. Un` klasen peska `nai mapanag ni peskadot i hanum tasi para uma-espanta i guihan guatu gi gigau. Dispues de makone mapatten \u00f1aihon gi halum peskadot. Kontodu bisinu masuette para fina` sena gi makatdu `sino inaflitun guihan.<\/p>\n<p>Mauleg na patte gi hinanau natibu. Lau dispues todu tinagam gi areglamientun presetbasion yan otru siha areglu. Achog talaya debi umalisensia lau hagas usun man-amku` gi tasi. <\/p>\n<p><strong>Pinadese:<\/strong> Gaige gi repot gaseta na guaha 1,022 na tautau guine mantai gima`. Marikonose lamegai na familia ni man-ginacha` nu este na chinatsaga. Mauleg sa` humalum i ahensian guma` para u ina kabales haf` na tai guine masusede. <\/p>\n<p>Todu klasen dopblada fumafana` familia ni ti muna` si\u00f1a umapase fanlihe\u00f1g niha. Deste tai che`chu` i padre de familia `sino mala\u00f1gu uno gi dos saina yan otru siha sapet gi ha`anen niha. Puede man-masoda`e ayudu gi disiente na atuf para familian niha. Didog na chinatsaga!<\/p>\n<p><strong>Chinatsaga:<\/strong> Puti `an finagcha`e i tautau asuntu ni ti si\u00f1a ha satban maisa. Pot ihemplo: si\u00f1a gai offisiu lau taya` sahyan para u falag i moseria. Piot ya humanau i prohimu macho`chu` sin bento`. Dios mihu!<\/p>\n<p>Un` usune kumesu\u00f1gun mientras fehman tinayuyot-mu na u guaha maseha dididi` na ayudu ginen un` yo`ase` na kilisyanu. Makat na pinadese lau man-suette hit ni kutturata ina`ayuda! <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Suetdun popble yan tumunog ekonomia humogse Marianas guine na rimulinun eskases. Gi mismu tiempu i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-296727","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/296727","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=296727"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/296727\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=296727"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=296727"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=296727"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}