{"id":299443,"date":"2019-05-15T06:06:43","date_gmt":"2019-05-14T20:06:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=299443"},"modified":"2019-05-15T06:06:43","modified_gmt":"2019-05-14T20:06:43","slug":"maribahan-tiempu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/maribahan-tiempu\/","title":{"rendered":"Maribahan Tiempu"},"content":{"rendered":"<p>Bes enkuando, ma\u00f1guentus hit pot ekonomia. Atan halum guma` familia haf` kinalamte\u00f1a. Enague` dichu i ekonomian tanu`! Kabales na espehus!<\/p>\n<p><strong>Kuestion: <\/strong>haf` fuetsan monedan familia gi apas nesessidat diariamente? \u00d1ahu\u00f1g para apas guma, ne\u00f1kanu`, magagu, kareta yan otru siha presisun familia? Na ti 15-mit na empleau gumagana suetdun popble pa`gu?<\/p>\n<p>Anog na bahu kinalamten ekonomiata hombre megai empleau rumesisibe baratu na suetdun popble. Inisague mas este gi hiniyu\u00f1g Japones `nai madi\u00f1gu i tanu` guine gi alacha. Ha lofan todu fi\u00f1kas\u00f1a ya ha di\u00f1gu i tanu`. Taya` humuchum ayu na hoyu i ha di\u00f1gu gi santatte!<\/p>\n<p>Gi pa`gu kulan man-e`ena\u00f1ga hit haye otru inbetsionistas (investors) para u fan halum. Gi uttimu biahe `nai huli`e pasaheru manunug gi plasan batkun aire puru Chinu manalag halum. Makikilili` paketin niha soba para umakanu` gi hotel. Ti namagof este na tropan bisita! Miskinu! <\/p>\n<p>* * *<\/p>\n<p><strong>Homlu`:<\/strong> Mauleg na ekonomia fuma\u00f1agu mas fi\u00f1kas yan cho`chu` `nai humalum tiempun abundansia. Nina` bali monedan familia ni sinapotta diariamente ginen bandan cho`chu` gi bisnis.<\/p>\n<p>`An maribaha, pues kontodu i dos asuntu acha-tumu\u00f1ug. Tinatiye ni didog na chinatsaga enteru petlas iya Marianas. Menus fondun familia sa` appenas cho`chu` `nai chatsaga i tanu`. Seriosu na chanda gi todu manera. Haf` lini`e miyu ni ekonomia pa`gu? Homlu`?<\/p>\n<p>Fuetsan monedan familia i mas chadeg para un` li`e kinlamten ekonomian i tanu`. `An mamadedese familia pues ti homlu` na ekonomian enteru petlas guine. Estague` obligasion man-sabiun hegsu` I Deni`! Areglu!<\/p>\n<p><strong>Oppan<\/strong>: Gi mismu tiempu mas `aga\u00f1g palabran \u201cutut\u201d gi katkuet offisinan gobietnu pot menus aduana na sakan. Maseha ti marepara lau guiya este na pinadesi mafanana`an \u201cha`ilas\u201d. Tat tiha bogbug huyu\u00f1g kontodu pine`lun apusientu!<\/p>\n<p>Makat na sapet para maseha haye na familia miserapble na pinepble gi ha`anen niha. Ti este na estau dinisehan niha soluke mattu fuetsau pot diskuidun tropan hegsu` I Deni`. Guaha kampu para adelantu guine na patte?<\/p>\n<p>Magofyu` sa` ni unabes `nai inna` chatsaga prohimun mame gi halum pinepble para bai`n fan libianu. In` si\u00f1gun haf` i guaha. `An taya` pues inague` guinahan mame, taya`! Magahet na fitme na finana`guen espirituat umataha todu appottunidat intension tailaye. Mit grasias!<br \/>\n\u2003<br \/>\n* * *<\/p>\n<p><strong>Remediu:<\/strong> I man-mehnalum debi uma-atan haf` chachala\u00f1a mana` homlu` tatte i ekonomian i tanu`. Sin este, kase man-\u00f1gaha` hit diariu man-afaisen kau guaha sopblante para fina` katdun atuli gi birada.<\/p>\n<p>Inatisa pinepblen i tanu` `nai humuyu\u00f1g Japones yan fi\u00f1kas\u00f1a guine gi alacha. Guaha `nai in` \u00f1gelu` manu `nai gaige chinatsaga? Haf` umatisa man-hanau gotpe ginen Marianas?<\/p>\n<p>Hini\u00f1gog-hu na guaha gi man-ma`gasta suma\u00f1gane na achog u fan hanau si\u00f1a hit sin siha! Diberas? Ni kara` de\u00f1gde\u00f1g ti si\u00f1a ta bende ya si\u00f1a hit giya hita mismu? <\/p>\n<p>Ni gualu` yan peska trabiha modun antigu na eskalera `nai mangaige hit. Ni ti kori` bentata guine gi dos patte. Este nina` si\u00f1ata i tai fuetsa na modun ekonomia?<\/p>\n<p>Mientras ke tita estudiadiaye futtunata gi haf` guinefita kase este chita manu `nai mangaige hit pa`gu. Makat para ta banidosuye mantaya`ta. Lastima i appottunidat adelantu gi hilu` kustumbren imbedia ni inipus mamta gi halum tautauta. Si\u00f1a mohon tana` mansun \u00f1aihon este na kustumbre? <\/p>\n<p>* * *<\/p>\n<p><strong>Si Nana:<\/strong> Gi ma`pus na Dame\u00f1go selebrasion man-nana `nai tana`e sinsiyu na agradesimientu ayu na palao`an i mumattetgue` pot hita gi halum parehu plaset ginefsaga yan chinatsaga. <\/p>\n<p>Mes\u00f1gun gi halum todu mattiru, abundansia yan ha`ilas, `nai ha esgaihon i familia pasu pot pasu. Guahu lokue` mit grasias para si nanahu pot todu bendisio\u00f1a gi halum makat na katsadan linala`. Si Yuus Maase`!<\/p>\n<p><strong>Gueku:<\/strong> Para todu i promesa pot adelantun kualidat linala` familia namanman na guaha 15-mit na empleau rumesisibe baratu na suetdun popble. Ti diskuidu este na chinatsaga lau un` asuntu ni ma-choneg gi un` banda kulan chenut lasarinu.<\/p>\n<p>Haf` kinemprenden miyu propiu ineppe para in` adelanta suetdun popble ni malu\u00f1u` gi manadan empleau pa`gu? <\/p>\n<p>Na ti magahet na gaige este na pisu gi mauleg na ekonomia? Mauleg ekonomian i petlas Marianas pa`gu? `An chatsaga, haf` bidan mimiyu para in` adelanta ennau na pisu fuera de \u201cnot yet, already!\u201d<\/p>\n<p>Obligasion miyu para in` alulaye umestudia i asuntu sin ditension. Sinahguan monedan familia dumetetmimina kualidat linala`. Taya` otru fuera ke este! Haf` mohon planun miyu gi mas impottante na asuntun linahyan?<\/p>\n<p>Magahet na ti in` sesiente sapet na pinadesen popble ni in` fafana` diariamente gi tautau ni in` represesenta? Finu` Magoo, \u201cEVERbody home?\u201d<\/p>\n<p>Kau esta pa`gu man-mamaigu` hamyu gi tatten ma\u00f1gu? <\/p>\n<p><strong>Onrun Natibu:<\/strong> Mana` guaha lugat gi hagas kiosku para umafan ma-onra i man-mofo`na siha na tautauta gume`luye kinalamten para ta gobietnan maisa hit. Lau kulan \u00f1a\u00f1gon mababan ayu na fasilidat. Yangin pot onru pues debi u chulu\u00f1g yan selebrasion `nai offisiatmente mababa para i publiku. Lau \u00f1a\u00f1gon!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bes enkuando, ma\u00f1guentus hit pot ekonomia. Atan halum guma` familia haf` kinalamte\u00f1a. Enague` dichu i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-299443","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/299443","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=299443"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/299443\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=299443"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=299443"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=299443"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}