{"id":30102,"date":"2014-03-18T11:50:46","date_gmt":"2014-03-18T03:50:46","guid":{"rendered":"http:\/\/tribune.ctsi-logistics.com\/?p=30102"},"modified":"2014-03-18T11:50:46","modified_gmt":"2014-03-18T03:50:46","slug":"lache-na-tinituhon","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/lache-na-tinituhon\/","title":{"rendered":"Lache na tinituhon"},"content":{"rendered":"<p>Ileg\u00f1a finu` i kuentos, \u201cI tinatetta fumanunu`e haf` mamamaila`\u201d. Leksion: Yangin baba na tinituhon, siempre baba uttimo\u00f1a. Estague` tafafana` gi che`chu` achibau na inapprueban aktun casino guine gi alacha.<br \/>\nMa`alulayeye ma-apprueba sin ineku\u00f1gog publiku kase pot chathinassun man-sabiu sa` dos biahe i publikun Saipan ha punu` este na diniseha. Dispues `nai marepapara na lamegai siha man-sustansiau na asuntun linahyan manaigue gi sanhalom ayu na aktu.<\/p>\n<p>Ala kuenta ma-apprueba sin ma-ina kabales pot para u mataitai dispues haf` gaige gi halom i aktu. Na ti kulan tapega i toru gi menan karetan guaka? Na ti este sustansian masaulag hinalula i aktun casino? Dios mihu na che`chu` muron!<\/p>\n<p>Displues, hafa para ta estotba kinalamten adelantu giya Tinian yan Luta? Presisu i tautau dos tanu` de umahusga representadot niha haf` na masupotta destrosiun Luta yan Tinian. Magahet na ti marepara aksion niha? Hombre dinanche Luta pinadesen ha`ilas ya para ta destrosia mas appottunidat\u00f1a kalamten para i tautau\u00f1a?<\/p>\n<p>Lokue`, kulan mohon manta\u00f1ga yan bachet aksion representanten Precinct I ni sumupotta aktun casino. Na ti ma`pos ha` na semana `nai masoda` dos Chinu man-mapunu, so\u00f1gge yan man-ma-utot ade\u00f1g niha? Kau ti man-inestotba hamyu na guaha este na finatai koneksio\u00f1a yan grupun kriminat ginen China? Haf` na para in` na kilulog huyu\u00f1g guafag hinalom mas kriminat?<\/p>\n<p>Afa\u00f1ielos, todu baba na tinituhon siempre baba uttimo\u00f1a. Tatnai mauleg che`chu` hasupag poresu na todu botadot Precincts siha, maila ta suppotta muna` fan matacho\u00f1g ayu solu i kumontra i casino na aktu.<\/p>\n<p><strong>\u201cPara`i Sainamu\u2026\u201d<\/strong><\/p>\n<p>Gi todu estotbu na asuntu, mauleg ta fan sehan \u00f1aihon pot para ta ye\u00f1gyo\u00f1g yan asegura na gagaige ha` i talen a\u00f1klata ni pinegan ma\u00f1ainata na ha gugu`ot galaide`ta. Gaige este gi un` palabra: Eku\u00f1gog.<\/p>\n<p>Da\u00f1kulu, chagu` yan anchu sustansian este na palabra. Esta man-echu hit tautau ya man-eyag hit lokuw` dichu amtau na che`chu` tautau. Naho\u00f1g finaposta para talie` na todu che`chu` pinalala tatnai ma`ug. Pues halan \u00f1aihon tatte sensian bastus ya tana` setbe i mas katma na sensiata.<\/p>\n<p>Gi finu` i kanta, \u201cAtan hulu` i pilan gi la\u00f1get\u2026hai`ina i hemhum na chalan, para talie` hinanauta, kulan un` saina gi famaguon, ha pupulan maseha manu, ayu na hagu lokue` ni patgon,para i sainamu mu\u00f1ga ingratu.\u201d Tana` fitme mas apunturian kabesata gi todu pinetsige para minauleg todus.<\/p>\n<p><strong>Finapos un` talayeru<\/strong><\/p>\n<p>Estaba un` talayeru kumakahat gi kanton tasi giya Puntan Muchot. Tatatte lahi\u00f1a chiliguagua` ni chumuchule` i guagua` guihan. Hoben na patgon lahe ya sesen magof chaleg\u00f1a kada ha tantan si tata\u00f1a kantidan kineni` gi hilu` unai.<\/p>\n<p>Sessu tatte este na patgon ya adumididi` sige umeyag offisiun talaya. Ha atetuye deste ora, modun tasi, haf` na guihan gaige gi kanton tasi huyu\u00f1g esta i rubentason `nai mamagta` i napu. Umeyag lokue` lumulai, tekin yan panag.<\/p>\n<p>I ineyag este na hoben, petmanente. Ha tatitye lastron tata\u00f1a gi kanton tasi maseha guaha `nai ti ha hagu` ya esta nina` e`ensinahyau. Lau enfin ha atrebigue`. Hana` hahassuyu` un` finu` amku\u2019, \u201cNa`e` na`\u00f1a guihan sa` chumochu pagu. Fana`gue pumeska sa` chumochu` guihan maseha \u00f1gai`an na tiempu. Magahet!<\/p>\n<p><strong>Finana`guen un` biha<\/strong><\/p>\n<p>Hu huhu\u00f1gog kulan guaha man-guaguadog gi fihon kolat i gima`. Estaba i nanan mame biha as Nanan Namar sige ha usune kumuha i edda`.<\/p>\n<p>Si\u00f1ko mesis dispues, ha hale` dididi` ya ha stone dispues ha aga\u00f1yu`. Esta hana` matmanyu` na sakan tinanom\u00f1a i amku`.<br \/>\nUn` dia in` tanume gualu As Perdido lada\u00f1kulu na plaset kamute. Fuera de in` benefisia, ha kubre nina`en familia guatu gi kuattro na fanda\u00f1go.<\/p>\n<p><strong>Bien felis man-gacho\u00f1ghu<\/strong><\/p>\n<p>Dos gi Class of 1968 ginen Tinian dumi\u00f1gu hit na sakan: Francisco A. Hocog yan James A. Fleming. Mauleg yan dignu finapos niha para i tautau niha Tinian. Hu sen agradese i dos man-gacho\u00f1ghu pot man-grasiosu gi tiempon mame Hopwood High School.<br \/>\nAnimu deste tutuhon estake man-magradua ham ya ha bira siha tatte Tinian. Si Frank muaestro un` tiempo mientras si James man-ayuda gi bisnis ma\u00f1aina\u00f1a. Bien felis gi kareran miyu ya i Saina in` fan binendise.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Sige chaka chaleghu `nai hu hahassu na sen ti mattu gi hinasoghu na un` dia bai amku` lokue`. Gaigeyu` gi idat `nai kanaha` todu man-hoben pumapa\u00f1gunyu` \u201cpop\u201d `sino \u201csaina\u201d. Hu aksepta piot `nai sigeyu` umensinahyau `an hu babale hiyu\u00f1g guma`. Dios mihu!<br \/>\n`Nai mattuyu` gi lanchu, hu gu`ot i kuha para bai hale` `an utut ta\u00f1ganta\u00f1gan. Taigue esta fuetsaghu hombre hu yotten \u00f1aihon pot no bai malie` ni famaguon na tihu la\u00f1gag i hagas usuhu antes. Hu aksepta na estayu` tufai. Fuera ha` di chenot fatta sa` ayu `nai magpu` i nobena.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Ilegniniha na mauleg i aktun casino lau hasupag `nai ma-apprueba ni lehislatura sin ineku\u00f1gog publiku gi ma`pos na semana. I man-ma\u00f1apotta ilegniniha na esta guaha tinilaika gi sentimientun publiku. Diberas?<\/p>\n<p>Hu a`adu` haf` sustansian tinilaika ni malie` ni tita lilie`. Unu klaru na tinilaika: linala` miserapble gi se\u00f1gso\u00f1g siha pot diskuidon miyu. Este ha` huli`e na tinilaika guine.<\/p>\n<p>Estague` na tinilaika fina\u00f1agu ni diskuidun man-sabiun hegsu` I Deni` pot mas ke trenta a\u00f1os. Gatdun i miserapble na linala` tautau pa`gu gi halom un` sumen kuchinu` na fache` diskuidon man-ma`gas. A` Saina!<\/p>\n<p><em>John DelRosario Jr. is a former publisher of the Saipan Tribune and a former secretary of the Department of Public Lands.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ileg\u00f1a finu` i kuentos, \u201cI tinatetta fumanunu`e haf` mamamaila`\u201d. Leksion: Yangin baba na tinituhon, siempre&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[169],"class_list":["post-30102","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-china"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30102","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=30102"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/30102\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=30102"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=30102"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=30102"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}