{"id":303158,"date":"2019-07-10T06:00:34","date_gmt":"2019-07-09T20:00:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=303158"},"modified":"2019-07-10T06:00:34","modified_gmt":"2019-07-09T20:00:34","slug":"wen-natting-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wen-natting-2\/","title":{"rendered":"\u2018Wen Natting\u2026\u2019"},"content":{"rendered":"<p>Maribahan ekonomia muna` fan mamatkilu tautauta siha gi hinalum didog na chinatsaga. Silensiu i tanu` na esta na`ta\u00f1ga i katma gi se\u00f1gsu\u00f1g siha. Hu eku\u00f1gug \u00f1aihon pot ti otdinariu na finapus ha`ane.<\/p>\n<p>I gobietnu ha anunsia este gi ma`pus na semana. Fra\u00f1ku ha mensiona posibilidat maribahan parehu setbisiu yan oran cho`chu` pot tinahu\u00f1g fondu.<\/p>\n<p>Makat na asuntu pot ti asegurau bandan rinikohen kontribusion tax (aduana). `Nai menus aduana siempre inafekta suetdun empleau siha` lokue`. <\/p>\n<p>Puede ha sustenigue` aduana ya ti tumunog mas ke pa`gu. Gaige guine na fondu para suetdun empleau yan setbisiun publiku. Patte na pinadesen tiempun ha`ilas!<\/p>\n<p><strong>Moneda:<\/strong> Gi ti maput na eskalera atan haf` kinalamten halum guma` familia sa` guiya ennau i tasasa\u00f1gan ekonomia. I fondu gi monedan familia dumetetmina kinalamten halum guma` kontodu i hinanau tautau siha gi se\u00f1gsu\u00f1g. Ginen halum, huyu\u00f1g!<\/p>\n<p>Mauleg sa` guaha ayudun ne\u00f1akanu` gi hechuran food stamps `nai guaha alibiu para i familia. Mit grasias na guaha este na ayudu. Hu chage ayu na tiempu `nai solu `an patten USDA na attikulu guaha. Hombre este makat sa` ti kinubre tat nesessida kumu pugas yan fina` totche siha. <\/p>\n<p>Manu i guaha ayu `in usune `sino apprubecha hanum grifu yan ma\u00f1glu haya. Chatsaga ayu na tiempu i tinilaikan Navy yan Interior! Enfin, mauleg in` dimemoria na ekonomia ha tutuhungue` gi halum guma` familia!<\/p>\n<p><strong>Chinatsaga:<\/strong> I hiniyu\u00f1g fi\u00f1kas Japones ginen Marianas i mas da\u00f1osu ni masusede gi halacha. Gaige guine futtunata. Humuyu\u00f1g!<\/p>\n<p>Adelantu mafattu `an guaha nuebu na bisnis ni muna` guaha fondun adelantu yan cho`chu`. Sin este kase man-abende hit mahlug lapes yan talapus. Siempre u fattu halum gi guma` familia este na sinisede gi hechuran pinadese. Chatsaga!<\/p>\n<p>Kada hu akanteha silensiu i asuntu ha hogseyu` da\u00f1kulu na chinatsaga pot hutu\u00f1gu` signifikasio\u00f1a kontra linala` tautauta siha guine na petlas. Pa`gu, sessu hu letke pot huli`e na makat na pinadese para u fumatoigue hit dispues.<\/p>\n<p>Atan gi taiguine: mahuchum bisnis kontodu fondu mali\u00f1gu yan cho`chu`. Para manu hit dispues de tahoka pontan niyog gi papa` tro\u00f1ku? <\/p>\n<p>Mientras tantus, inadahen dispetdisiu gi enteru operasion gobietnu propiu na pinetsige para ta asegura na nahu\u00f1g fundota para setbision hinemlu` yan edukasion. Pot tiempun ha`ilas mina` presisu fitme na sensian inadahe gi todu gastu.<\/p>\n<p>\u2022\u2022\u2022<\/p>\n<p><strong>Esperansa:<\/strong> Puede homlu` kinalamten i dikiki` na industrian bisita guine para u kontinua umasiste hinanau otru siha bisnis. Estague` uttimu na pisu `nai man-e`esuette hit kontribusion fondu para nesessidatta siha.<\/p>\n<p>Hu\u00f1gan, gaige bisnis setbisiu, ayudun fangualu`an yan peska `nai mau`udai ekonomiata. Para mona mauleg u guaha fitme na planu  taimanu `nai si\u00f1a mas ma-adelanta i dos patte gi ekonomia\u2014gualu` yan peska\u2014pot satbasionta.<\/p>\n<p>Ti hu komprende haf` na kulan mayotte gi un` banda este na industria. Kau pot gaige pattisipasion tautau tanu`? Guaha minapot mana fitme mas relasion natibu yan otru gi bisnis bisita guine? Manlistu hit umadelanta pinetsige para benefisiun todus.<\/p>\n<p><strong>Tinilaika:<\/strong> Deste tiempun Espa\u00f1ot gaige Chamoru ha aksepta disposision siha layeye pot satbasion niha. Guaha tinilaika gi 1972 `nai manmana`e hit appottunidat gi inestablesen para ta gobietnan maisa hit.<\/p>\n<p>Mauleg sa` gi uttimu besis hita humala halum i toru para ta onse. Dispues `nai ta disidi para manu hit\u2014i lanchu `sino haye na atu\u00f1gu` gi chagu`. I puntu: hita dumisidi para manu hit gi todu kareran pot adelantun natibu.<\/p>\n<p><strong>Ma\u00f1gge`:<\/strong>  Guaha fumaisenyu` kau maput ma\u00f1gge`. Hu\u00f1gan! Rason? Deste asuntu, palabra, sentensia yan eskaleran li\u00f1guahe debi u suanu yan amtau para u libianu makomprende. Todu manda\u00f1a` este na obligasion.<\/p>\n<p>`An lotgun ya ti komprendiyun pues hagu ni mama\u00f1gge` `nai gaige i problema. Na`e dididi` preparasion para u felis gi ma-otganisan materiat yan otru siha puntu para u komprendiyun tinige`mu. Sumen impottante lokue` na un` tu\u00f1gu` haye un` tugigi`e.<\/p>\n<p>Dispues, usun li\u00f1guahita presisu esplikasion palabra yan konseptu gi ti maput na eskalera kosake komprendiyun haf` matuge`. Gai atburotu lau unu `nai si\u00f1a umeyag hau estake lagse` puntan lapesmu i para un` fa\u00f1gge`!<\/p>\n<p><strong>Li\u00f1guahe:<\/strong> Gi dineskuten kuttura tat mas ya monana ke li\u00f1guahita. Estague` na sahyan kumatga yan numa`e dignu haf` tinatten natibu. Lastima i diniskute `nai ta letke dichu asuntu: li\u00f1guahe!<\/p>\n<p>Komprendiyun yangin un` kuestiona haf` na li\u00f1guahe iya monana gi kuttura.<\/p>\n<p>Na ti li\u00f1guahimu satbasionmu? Mauleg in` hahassu i asuntu gi karerata `nai sessu siempre tatotpe dinimandan modetnu na modun linala`. Kuttura i li\u00f1guahe. Li\u00f1guahe i kuttura!  Maila` ta chule` tatte dignun natibu ni mau`udai enteru gi li\u00f1guahita!  <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Maribahan ekonomia muna` fan mamatkilu tautauta siha gi hinalum didog na chinatsaga. Silensiu i tanu`&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-303158","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/303158","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=303158"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/303158\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=303158"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=303158"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=303158"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}