{"id":304959,"date":"2019-07-31T06:06:13","date_gmt":"2019-07-30T20:06:13","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=304959"},"modified":"2019-07-31T06:06:13","modified_gmt":"2019-07-30T20:06:13","slug":"tutuhun-haane","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/tutuhun-haane\/","title":{"rendered":"Tutuhun Ha`ane"},"content":{"rendered":"<p>I maribahan ekonomian Marianas seriosu ha ribaha lokue` fondu gi kaha. Puede ti inafekta setbisiu yan oran empleau gi che`chu` niha. Mauleg sa` esta matutuhun ma-ina enteru moneda ni lehisIatura pot para umali`e taimanu dispues i distribusion fondu.<\/p>\n<p>Kontodu i gobietnu ha infotma todus pot maribahan moneda. Puede kayada pot no u sapet linala` familia. I tumunug ekonomia kumeke ileg\u00f1a menus salape` para nesessidat-ta siha diariamente. Ti diskuidu i masusede!<\/p>\n<p>I kantidan kontribusion matulalaika depende gi kinalamten bisnis guine. `An mauleg hinanau niha pues lamegai ganansia para siha, lamegai lokue` na kontribusion. `Nai atlibes pues man-appatten tiau hit gi haf` guaha.<\/p>\n<p><strong>\u2018Digital Age\u2019<\/strong><\/p>\n<p>I finattun mafanana`an \u201cDigital Age\u201d\u2014usun Internet\u2014ha tulaika kanaha` todu modun cho`chu` gi enteru elmundu. Puru puntan kalulotmu `nai gaige disposision asuntu siha gi keyboard laptop.<\/p>\n<p>Dispues maseha haf` na asuntu si\u00f1a un`soda` gi Internet. Nina`e hau infotmatsion para un` tutuhun humusga haf` un` aliligau. Libianu un` soda` kabales haf` dichu i attikulun interes. Chage `an gai tiempu hau gi ha`ane.<\/p>\n<p>Deste hinemlu` esta edukasion hu rikonose ya satisfechuyu`. Nahu\u00f1g na infotmasion para tinituhun. Mas man-libianu famaguonta gi estudiun niha pot finana`guen usun internet.<\/p>\n<p><strong>Asuntu<\/strong><\/p>\n<p>Ti komprendiyun ma-establesen dos na grupun natibu (NMDs) guine gi halacha. I uttimu na grupu para u fan ma-elihe taiguihe konsihiliun munisipat. Kulan guaha sagun inestablesen grupun indihinau. Pa`gu `nai sosopbla i natibu proteksion.<\/p>\n<p>Atan i inapalo`pu` eskaleran gobietnu guine: tres mayot yan konsihiliun munisipalidat, konsihiliun indihinau, lehislatura, depattamentu yan ahensia, kulan tiempun ma\u00f1usun tro\u00f1ku gi todu lugat. I manadan eskaleran gobietnu mas gastu kontra i taxpayers gi bandan apas `sino gastu.<\/p>\n<p>Haf` na benefisiu para hita? Guaha adelantu gi kualidat linala`ta? Guaha ayudu gi monedan familia para fahan nesessidat niha? Kuestion ni debi hita ni publiku ta kuestiona i mansabiun i hegsu` sin ditension. Sentru na obligasion ma-adelantan kualidat linala` tautauta siha.<\/p>\n<p>Lastima i manadan offisina pot natibu lau i kualidat linala` gi halum guma` familia tiha muebague` gi hilu` agradesiyun na adelantu. Ayu ha` kalamten i fina` palabra ni maprintra gi gaseta. rti inayuda i familia fuera de manadan ti man-afagcha` na palabra siha.<\/p>\n<p><strong>Sakrifisiu<\/strong><\/p>\n<p>Dispues de selebrasion 75 a\u00f1us deste ke manlibre natibu ginen destrosiun geran dos, hana magem sentimentoghu i sakrifisiun niha antes yan duranten i gera guine.<\/p>\n<p>Todu klasen destrosiu mafana` deste matai membron familia, guma`, dinisplantan gera, yan otru siha pinadese. Puntu: mattu dos nasion ya madestrosia linala` natibu lau ti sumasaunau gi gera. Taya` respetu gi mandue\u00f1un este siha na petlas! Hokog pinasensian natibu!<\/p>\n<p>Mit grasias sa` dispues man-masede hit dumiside haf` dinisehata gi disposision futtuna-ta. Maseha dispasiu lau adumididi` mas mansi\u00f1a hit gi disposision ha`anita yan futtunan famaguonta. Sinsiyu na agradesimientu pot todu ti apasiyun na sakrifisiun miyu!<\/p>\n<p><strong>Lancheru<\/strong><\/p>\n<p>Deste antigu na tiempu i natibu entalu` gualu` yan tasi `nai hasosoda` mantension familia. Esta pa`gu este na tradision metgut na katsun hinanau tautau-ta.<\/p>\n<p>Ta usune che`chu` gualu pot mantension. Tana setbe kineni` tasi para ayudu. Felis hinanau familia gi halum haf` modun finaposta\u2014gualu` yan tasi\u2014deste antes. Fitme na pisu gi hinanau amtau na kinalamten natibu.<\/p>\n<p>Maseha i eskaleran edukasion natibu adumididi` ha choma` diariu na che`chu` gualu` i sustansian este na pisu gi linala`ta esta pa`gu a\u00f1goghuyun. <\/p>\n<p>Gi hinibenhu lokue` hu chage macho`chu` gi dos hagas gualu`. Maseha sune, kamute, choda, nika yan dagu lau guaha mantension familia. Humiddi na hinanau `nai adumididi` sige ta espiha koyenturan ha`anita.<\/p>\n<p>Maseha makat yan chatsaga ayu na ka\u00f1ada ti si\u00f1a husoda` tatte pot todu man-adelantau i hagas ta pokate antes. Estoriata! <\/p>\n<p><strong>Inalajan<\/strong><\/p>\n<p>Hu hu\u00f1gug un` hobensitu ha kanta pot \u201cInalajan gi kantun tasi\u201d. Bonitu na sunidu pot lugat `nai sessu man-asoda` tautau i se\u00f1gsu\u00f1g siha gi rinipasan amesta yan asuntun komunida.<\/p>\n<p>Hu agradese i mensahe gi kanta yan bonitun dopbla\u00f1a i patgon. Otru, ti sumaunau si \u201cneni\u201d guine na sunidu. Mauleg i tinilaikan asuntu na biahe. Adahe na manadan kanta pot si neni ni achamegai yan indisgustu `sino dibutsiu! Lastima! <\/p>\n<p>Ayu mas nachaleg i ha fababa i hagan tautau dispues ma\u00f1gge` kanta\u00f1a \u201chaf`yu` bai chogue `an estayu` tiyamu\u201d. Adahe lahe higadumu! Pega pronto haf` magahet masusede ke para un` tampe kontodu dinagimu! I minagahet ni unabes `nai ha birague` mangagau dispensu! Tatnai sisida pot pitbetsomu!<\/p>\n<p>Mauleg ta estira i asuntu siha guatu gi asut tasi, bonitan pulan, pution gi la\u00f1get, gatbun flores, gatbun isla, guihan, paluma, yan otru siha attikulu guine. I palabra yan tunada ya umafagcha` paire siempre ennau na kanta. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I maribahan ekonomian Marianas seriosu ha ribaha lokue` fondu gi kaha. Puede ti inafekta setbisiu&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-304959","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/304959","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=304959"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/304959\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=304959"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=304959"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=304959"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}