{"id":306379,"date":"2019-08-21T06:05:20","date_gmt":"2019-08-20T20:05:20","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=306379"},"modified":"2019-08-21T06:05:20","modified_gmt":"2019-08-20T20:05:20","slug":"gi-karera-mona","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/gi-karera-mona\/","title":{"rendered":"Gi Karera Mona"},"content":{"rendered":"<p>Dichosu i tautau ni mehnalum pot si\u00f1a hali`e haf` mamamaila`. Este na bittot (virtue) sumen bali gi inadahen ha`anita.<\/p>\n<p>Kada unu mana`e nu este na bittot `nai un` atan haf` gaige gi oriya-mu gi asuntomu siha diariu. Dispues `nai mamatinas suanu na disposision.  <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Este i umeku\u00f1gug ti libianu. Pot ihemplo: faisen i amigumu \u201chafa kattan\u201d. Ensegidas ha tanchu kattan na direksion. I kuestion \u201chafa\u201d ti \u201cmanu\u201d. Ineppe: atlibes sanlichan.  <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Hu tamtam \u00f1aihon haf` sessu kehan i tautau gi se\u00f1gsu\u00f1g siha guine.  Pot baratu na suetdun popble i mas ya hululu` na sentimentu. <\/p>\n<p>Satbayun mohon este na asuntun linahyan? Haf` na ditension na inipus anaku` na tiempu deste ke maletke i asuntu? <\/p>\n<p><strong>Husga<\/strong><\/p>\n<p>Mauleg umatutuhun gi hinisgan hiniyu\u00f1g fi\u00f1kas Japones guine. Kuantu na fondu malagnus ginen Marianas? Guaha fondo`ta kumatsu i biyon pot biyon pesus na mali\u00f1gu?<\/p>\n<p>Este na chinatsaga ti menus ke $7 biyon pesus na mali\u00f1gu para Marianas. Guaha fondu para ta katsu este na mali\u00f1gu? Kau presisu na asuntu para i mangaige gi hegsu` I Deni`? Kau in` komprende na pot kualidat linala` tautau-ta i asuntu?<\/p>\n<p><strong>Dibina<\/strong><\/p>\n<p>Haf` motibu na ha lagnusgue` Japones guine? Guaha gi entre man-ma`gas kumetu\u00f1gu` este na puntu? Da\u00f1kulu na mali\u00f1gu ya dudayu` kau si\u00f1a ta soda`e tahgue\u00f1a.<\/p>\n<p>Maribahan fi\u00f1kas humuchum parehu ha` bisnis yan appottunidat cho`chu` para i tautau-ta siha. Pat guaha da\u00f1kulu na planun adelantun bisnis ginen hamyu para i tautau? Si\u00f1a `in da\u00f1a`e tautau-ta haf` ennau na planu? <\/p>\n<p><strong>Fi\u00f1kas<\/strong><\/p>\n<p>Dos seriosu masusede: malagnus da\u00f1kulu na fondu yan mahuchum cho`chu` siha. Gi todu atmos  banda mali\u00f1gu Marianas ni da\u00f1kulu.<\/p>\n<p>Haf` umatisa este na disision? Kau guaha insuttu manmana`yan i los probes na mahuchum todu bisnis niha guine?<\/p>\n<p>Mandiskuidau hit guine na patte. Guaha fondo-ta para ta katsu $7 Biyon pesus na mali\u00f1gu? Ni kuantu na achu` Taga` tana` kilulug ni unu u finahan!<\/p>\n<p>Ti apmam yan pa`gu siempre u anog aminasu ginen este na sinisede. Chatsaga! Buente guaha mas mauleg na planun hegsu` I Deni` na kulan mampus ma\u00f1gontentu gi kinalamten guine.<\/p>\n<p><strong>Asuntu<\/strong><\/p>\n<p>I publiku ha tu\u00f1gu` haf` asunto\u00f1a maseha silensiu gi finapus ha`ane. Halum otdinariu na konbetsasion gi fina inetnun `nai oppan i figan gi sentimento\u00f1a.<\/p>\n<p>Mampus na` disganau pot taya` fitme na planu oppan para manu hit guine na karera. Mientras tantus, mas menus fuetsan monedan familia gi gima`. Makat yan sapet na pinadese. Ma\u00f1i\u00f1ila` i kandet i gima`, lau kau guaha tautau?<\/p>\n<p>Ti apmam yan pa`gu siempre u ma-atisa ginen i publiku kobransan planu yan adelantu ginen Da Boysis ginen hegsu` I Deni`. Nai makat hinanau familia naturat na u guaha oppan kuestion siha ginen i publiku. <\/p>\n<p>Ti nahu\u00f1g i para in` fatkiluye i asuntu. Kontra linala` familia gi halum guma` niha i dichu asuntu. <\/p>\n<p><strong>Rinikonose<\/strong><\/p>\n<p>Asuntun chinatsagan familia umafuetsas-yu` rumikonose `nos kuantus guma` guine pot konfitmasion. Nachatsaga ta hu\u00f1gug pinadesen tautau-ta ni munesessita ausiliu.<\/p>\n<p>Gaige i asuntu gi offisiun membron familia\u2014cho`chu`. `An felis este na patte pues libianu kinalamten halum guma`. Pa`gu `an fatsu, sapet lokue` para i familia, diariu.<\/p>\n<p>Ta diseseha na u sustenigue` hinemlu` bisnis guine. `Nai bula fondu yan appotunidat cho`chu`, mas libianu lokue` ha`anen tautau-ta siha. <\/p>\n<p>Gigon maribaha kontodu chinatsaga ha kilili` halum. Menus cho`chu`. Kastigu para i manlistu para u fan eyag offisiu pot satbasion niha mismu.<\/p>\n<p>Asuntun ekonomia inipus komplikau piot pot isla. Poresu na debi u guaha fotmat na inasoda` manma`gas para uma-atan haf` na modun planu mauleg para Ekonomian Isla. Gi hilu` sinparat na animu siempre ta danche haf` ta aliligau.<\/p>\n<p><strong>Sunidu<\/strong><\/p>\n<p>Sige lahihu bis\u00f1ietu ha rasgueo danda\u00f1a ukulele mientras kumakanta. Kulan ume`emahala\u00f1g pot na`pinite tunadan kanta\u00f1a. Hu eku\u00f1gug \u00f1aihon. Ha faisenyu` dispues haf` mohon na palabra mauleg. <\/p>\n<p>Hu bira tatte i asuntu guiya gi hechuran haf` gaige hinasso\u00f1a! U tuge` kanta\u00f1a pot ayu na attikulu. Libianu `an ha limitte gi haf` gaige gi hinasso\u00f1a. Hu ayudaye dispues tumuge` papa` gi finu` Chamoru.  <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p><strong>Guma`<\/strong>: Un` kanta ileg\u00f1a na \u201ctodu ham man-da\u00f1kulu giya Talufo`fu&#8220;\u201d. Sumen magahet na makat ta malefan \u00f1aihon i fina`pus familia gi hagas guma`.<\/p>\n<p>Gi finu` un` famosu na kantata: \u201cTi gi un` palasyun i riku `nai gaige kamahu, solu ke un` popblen guma`yu` `nai mafa\u00f1agu\u2026.\u201d<\/p>\n<p>Magahet na ni tafan malag manu tat mas felis yan tra\u00f1kilu ke plaset tano`ta. Hana` hassuyu` ni hagas guma` gi Lali Fo`. <\/p>\n<p>Adahe na pagyu fumatoigue hit lau ni unu umestotba i lugat mame. Mit grasias gi Saina pot todu i proteksio\u00f1a. Bendision! <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dichosu i tautau ni mehnalum pot si\u00f1a hali`e haf` mamamaila`. Este na bittot (virtue) sumen&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-306379","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/306379","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=306379"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/306379\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=306379"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=306379"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=306379"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}