{"id":310053,"date":"2019-10-16T06:06:02","date_gmt":"2019-10-15T20:06:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=310053"},"modified":"2019-10-16T06:06:02","modified_gmt":"2019-10-15T20:06:02","slug":"asuntun-areglu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/asuntun-areglu\/","title":{"rendered":"Asuntun Areglu!"},"content":{"rendered":"<p>Tradision tautau-ta establesau gi gualu` yan tasi (mantension familia) deste antigu na tiempu. Gi hilu` ina`ayuda `nai ma-establese adelantau na komunidat Chamorro.<\/p>\n<p>Dispues, adumididi` matulaika `nai manhanau i naribu para i moseria. Mas libianu gi mantension familia ke papa` somnag. Lokue`, megai mas tautau-ta man-ma-eduka dispues de finagpu` gera.<\/p>\n<p>Huli`e gi uttimun ha`ane i bisinu man-afaburese kinisechan gualu` yan kineni` tasi. Mansattun gi inafamauleg, ina`ayuda, yan inagofli`e!<\/p>\n<p>Un` biahe huli`e un` tiahu ha chule` hina`men katne gi hilu` foggun ya ha golaye choda. `Nai masa hana` fa\u00f1age bisinu un` tason. Gi la pupue\u00f1ge mana`e `nos kuantus tininun ha\u00f1gun ni bisinu.<\/p>\n<p>Tai malefaghu ni hagas bisinu `nai achog dididi` asiga yan shoyu man-akubre hit pot pinepble. Agradesiyun na sensia gi dikiki` na komunida lau higante sensian ina`ayuda!<\/p>\n<p>Chalan pinepble tat hoyun fache` tihu gacha` antes. Esta guaha `nai mesge lago`hu lau hu pa\u00f1ut pot solu tinaya` guinahan mame yan memegai\u00f1a na familia gi se\u00f1gsu\u00f1g. Tiempun ha`ilas!<\/p>\n<p><strong>Haf` Mohon? <\/strong><\/p>\n<p>Guaha mumente areglun suetdun popble ni ma-ususune ni kase 15-mit na empleau guine. Hu\u00f1gan, asuntun areglu ni dumiteni kualidat na linala` familia gi halum guma` gi enteru atkepetlagun iya Marianas.<\/p>\n<p>I mediu suetdu na tiempu giya America ennau i $65,000 gi sakan\u2014lau suetdun popble. Guine, lamayot patte gi empleau gumagana entalu` $15-mit esta $42-mit pesus gi sakan. Mas latadu\u00f1g na suetdun popble!<\/p>\n<p>Mampus chagu` yan mediu suetdu guihe lagu. Gi mismu tiemplu mampus guaguan gastun nesessidat guine. Kase ti maput este na kuentas, no?<\/p>\n<p>Maseha obligasion komprendiyun na gai minakat este na asuntu. Lau chatsaga ta mueba sin planu ginen i hegsu` I Deni`. Guaha planun miyu pot este na asuntun linahyan? Si\u00f1a in` da\u00f1a`e i publiku para u si\u00f1a guaha oppan na kinemprende?<\/p>\n<p><strong>Linala`<\/strong><\/p>\n<p>Kuttura un` palabra pot modun linala` grupun tautau. Dos asuntu gi un` pahina duma\u00f1a`: kuttura yan li\u00f1guahe, pisu yan sahyan.<\/p>\n<p>Ma`udai kuttura gi sahyan li\u00f1guahe `nai ma-adelanta usu\u00f1a gi halum tautau-ta siha. Soluy sahyan komunikasion. Estague` umetablese inakomprende yan ina`ayuda gi tautau-ta siha.<\/p>\n<p>Tradision-ta i relihion Katoliku ni ma-establese guine gi tiempun Espa\u00f1ot. Mauleg na dibosion gi tautau-ta ni umonra linala` espirituat piot gi tiempun kuaresma.<\/p>\n<p>Gi katkuet biahe siempre man-finu` Chamoru hit gi menan lamasan San Pedro gi uttimu hinisgan para i la\u00f1get `sino sasalaguan. Deste tutuhun esta i uttimu suspirus gaige usun li\u00f1guahita.<\/p>\n<p><strong>Diberas<\/strong><\/p>\n<p>Ansianu na kinalamten pa`gu pot presetbasion usun finu` Chamorro. Hu hassu tiempoghu gi high school `nai guaha muttan salape` `an magacha` hau fuminu Chamorro.<\/p>\n<p>Pa`gu kulan sisitan ta soyu` famaguonta umusa li\u00f1guahen niha. Propiu! U guaha mohon kinentra `an fuetsau tana` fan finu` Chamorro kontodu Chinu siha guine?<\/p>\n<p><strong>Tinilaika<\/strong><\/p>\n<p>Kinalamten maseha haye na grupun tautau siempre u matulaika kuttura\u00f1a gi karera. Manaigue hit esta guihe na tiempu `nai hita solu\u2014Chamorro yan Karolinas\u2014ma\u00f1asaga gi hagas so\u00f1gsu\u00f1g siha.<\/p>\n<p>Lau fitme sentimentog-hu na i natibu siempre ha gu`ut yan susteni haf` kuttura\u00f1a\u2014modun linala\u00f1a\u2014Chamoru. Kulan hinanau atdau diariamente ni kahulu` `an oga`an ya machum gi lemlem tautau. Doku` ta`lu gi sigiente oga`an, ti mamagtus!<\/p>\n<p>Tinilaika u kontinuague` lau i sustansian natibu fitme saga\u00f1a giya hita ni tautau tanu`. Susteni li\u00f1guahe!<\/p>\n<p><strong>Ineyag<\/strong><\/p>\n<p>Matu\u00f1gu ni famaguon-hu bis\u00f1ietu(ta) na debi u fan finu` Chamorro gi fihon-hu. Maseha lamegai eklau na li\u00f1guahe hu hungug estaya adumididi` sige ma-usa hila` nanan niha.<\/p>\n<p>Agradesiyun i animu maketu\u00f1gu` li\u00f1guahen niha. Guaha `nai hu rasgueo dandan-hu` ukulele para bai` na` inadotna ineyag niha finu` Chamorro. Ai na manadan chaleg este na dina\u00f1a`.<\/p>\n<p>Mama` malate` unu ya ileg\u00f1a na tai bali finu` Chamorro. Hu faisen para u atan gaput-ilu\u00f1a kau betmehu. Muchumas, debi u banidosu gi haf` kabales tinate\u00f1a. Estague` muna` babale i tautau\u2014un` abiba sustansiamu\u2014kumu natibu!<\/p>\n<p><strong>Sagu<\/strong><\/p>\n<p>Guaha `nai chatfelis finattun notisia `sino mensahe ginen hiyu\u00f1g. Mauleg `an ileg\u00f1a ti apmamyu` guatu yan impanada. Lau ti apmamyu` guatu ya ta falag i interu. A` Saina!<\/p>\n<p>`Nai makombida ham para guput komplea\u00f1us mafueguyu` na mauleg\u00f1a bai saga `sino `osun`yu` ni burukan famaguon. Ke lau na ti patte famaguon gi un` namagof na okasion?<\/p>\n<p><strong>Guput<\/strong><\/p>\n<p>Hu soda` si Magu gi kotte ume`e-abugau. Era, esta dos asagua\u00f1a ni achacha dadau kulan ma\u00f1agun manog. O`sun mamula` gaput ulu `an umagaput i dos punidera\u00f1a `an oga`an.<\/p>\n<p>Uttimo\u00f1a lalalu` i unu ya ha kaikaigue`. Esta ti obra si Magu fumatta na dos punidera\u00f1a gi gima`. Piot `nai masa\u00f1gane na illigat dos asagua gi un` guma` ya ti menus ke sais mesis gi presu. Dimo\u00f1u!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tradision tautau-ta establesau gi gualu` yan tasi (mantension familia) deste antigu na tiempu. Gi hilu`&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-310053","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/310053","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=310053"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/310053\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=310053"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=310053"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=310053"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}