{"id":310490,"date":"2019-10-23T06:06:38","date_gmt":"2019-10-22T20:06:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=310490"},"modified":"2019-10-23T06:06:38","modified_gmt":"2019-10-22T20:06:38","slug":"asuntun-ekonomia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/asuntun-ekonomia\/","title":{"rendered":"Asuntun ekonomia"},"content":{"rendered":"<p>`Nai umasoda`yu` yan un` ekonomista ha diskute haf` asuntun ekonomia gi komprendiyun na eskalera.<\/p>\n<p>Esplikasio\u00f1a: \u201cEkonomia kulan un` hatdin. Debi unna` gasgas, kuhan \u00f1aihon i edda`, abunuye, ya unna`e `nos kuantus dias antes de un` tanume pot para u tunug i abonu gi edda`. Dispues rega antes de un` tanum i simiya\u201d. <\/p>\n<p>Kulan mangai ina\u00f1goghu hit gi todu asuntu taiguihe mafanana`an instant coffee. No se\u00f1or! Debi ta fachuchu`e haf` diniseha-ta komplidu. Hu\u00f1gan gai pasu lau un` manera `nai libre hit sin ditension.<\/p>\n<p><strong>Silensiu<\/strong><\/p>\n<p>Gi hinanau ha`ane guaha `nai hu fagcha`e silensiu oriya-hu. Fuetsau hu eku\u00f1gug \u00f1aihon haf` guaha. Ayu mas hu e`eku\u00f1gug i kau manfelis tautau-ta siha gi ha`anen niha. <\/p>\n<p>Hu rebisa i asuntu dispues `nai hu birayu` manaitai otru materiat siha. Ai bida\u00f1a si Hagibis. Ha lachai muna` dilubiu mediu patte gi sanhilu` giya Japon. Manadan guma` mandestrosiau `nai tinipa i tanu` ni ichan. Dilubiu!<\/p>\n<p>Guine, matrumpeta tumunug ekonomia. Achagigu yan maribahan fondu gi kaha. Haf` siha na setbisiu man-inafekta? <\/p>\n<p>Ta diseseha na una`lu tatte `sino ha rompe hit ti kombidau na mattirun eskases yan ha`ilas. <\/p>\n<p>Makat gi familia maribahan moneda ni kumukubre gastun nesessidat siha diariamente. Tafan man-gagau bendision na u letke hit maseha haf` na chinatsaga.<\/p>\n<p><strong>Karera<\/strong><\/p>\n<p>Hu pega fan atanhu 40 a\u00f1us mona para bai` li`e haf` fina`pus tautau-ta siha dispues. Lamayot patte felis kareran hinerat yan amtau na adelantu gi halum tautau-ta siha. <\/p>\n<p>Bes enkuando, mauleg ta ta`lun umatan kau ta kokomple planuta siha para i manatatte. Ha sede mas amtau na inadahe gi anaku` na kareran niha.<\/p>\n<p>Mas libianu para hita `an guaha mas adelantu gi bandan bisnis. Estague` na patte debi u homlu` para ta kubre man-presisu siha na setbisiun publiku. Sin este kase lamegai gi tautau-ta para u fan mamadese ti sufisiente moneda para nesessidat familia. Piot ya guaha mana` fan basta gi che`chu` niha. <\/p>\n<p>Mina` ansianu-yu` adelantun bisnis pot katsun fondun setbisiu `nai menus apas aduana (taxes) ginen betsa-ta. Puede mas adelantau pot da\u00f1kulu na ayudu gi kinalamten tano`ta.<\/p>\n<p>Gi ti maput na eskalera ekonomia pot kualidat linala` familia gi halum guma`. I moneda fuetsan kinalamten familia. <\/p>\n<p>Huli`e antes didog na sapet gi hiniyu\u00f1g i Navy Marianas. Megai mana` fan basta gi che`chu` niha kontodu ma\u00f1aita. I mangai offisiu man-matutuhun suetdun niha gi $.16 gi ora. Diberas!<\/p>\n<p>Sapet para megai na familia ni sin ditensio mafalague i gualu `nai man-mananum `aggun haya yan ma-usune pinegsai para mantension niha. Ayogue` na tiempu `nai appenas cho`chu` guine. Makat na mattiru gi familia siha.<\/p>\n<p><strong>Leksion<\/strong><\/p>\n<p>Finana`guen ma\u00f1ainata na `an tinahu\u00f1g mantension ginen primet offisiu dopbla hau gi otru pot nesessidat familia.<\/p>\n<p>Huli`e magahet un` amiguhu ha totche ha`ani\u00f1a esta i gualu` yan tasi dispues de regulat na offisiu\u00f1a. Mauleg sa` hoben yan makalamya guihe na tiempu `nai tat tihana` si\u00f1a mientras kalalamten. Brabu!<\/p>\n<p>Mauleg sa` umeyagyu` dumandan ni huna` setbe gi uttimun semana manrikohe dididi` para gastun petsonat. Kase 25 a\u00f1usyu` dumandan entalu` tambut yan gitala. <\/p>\n<p>Megai lokue` gi tautau-ta dumopbla siha esta i lemlem tautau gi che`chu` gualu`. Kanaha` mantai deskansu lau animu pot obligasion familia! <\/p>\n<p><strong>Pine`lu<\/strong><\/p>\n<p>Si\u00f1a ta translada \u201cinvestment\u201d kumu \u201cpine`lu\u201d kontodu ma-establesen nuebu na bisnis. Hinalum fi\u00f1kas ni umestablese lokue` cho`chu` para i tautau tanu`. <\/p>\n<p>I bisnis solu pisun fi\u00f1kas ginen apas setbisiu yan aduana. I mefena pot cho`chu`, i tatatte katsun todu nesessidat. Maseha dididi` kumayada nuebu na pine`lu ta pasensiaye puede guaha mas adelantu gi ge`fena. <\/p>\n<p>Kase gai bintaha i para tafan da\u00f1a` pot para tatampa haf` mas na adelantu si\u00f1a tana` guaha gi praibet. Dos na metkau siempre tafalague: nesessidat-ta yan haf` mapetfifiha ni bisita-ta siha.<\/p>\n<p>Pot akomparasion: Usun hinegsa` diariu giya hita. Piot ya tasopas yan katdun to`la\u00f1g yan guihan. <\/p>\n<p>Gi mismu tiempu atan taimanu i Japones chumochu hinegsa` sa` guaha difirensia. Makanu` i hinegsa` namaisa dispues `nai magulusune fina` totche. Taya` gumana i Chamorro gi bokan sopas!<\/p>\n<p><strong>Diberas<\/strong><\/p>\n<p>Un` biradahu ginen Washington umesgin Tokyo-yu`. Guahu ha` na natibu gi ruplanu los dimas Japones.<\/p>\n<p>`Nai ha tutuhun anog i isla siha gi sankatan duru i Japones man-manlitratu ya esta manata`yug ni bonitun tano`ta yan asut tasi. Magahet na diariu halum siuda `nai ma\u00f1asaga ni chagu yan i tasi.<\/p>\n<p>Hombre, ginen isla-yu` ya diariu hulili`e i tatnai mali`e ni bisita-ta. Kulan tatten patman kanaihu. Diberas esta manata`yug `nai mali`e bonitu na tasin iya Marianas piot i apaka` unai-ta siha guine. <\/p>\n<p>Ti un` fanli`e taiguine giya Tokyo `sino manu na siuda giya Japon. Bonita Marianas! <\/p>\n<p><strong>Dibina<\/strong><\/p>\n<p>Guaha un` tihun mame sessu hafaisen un` kuestion: dipidipina, hafa a`kakatka kima\u00f1a? Ha oppen maisague`, \u201cTenten `nai\u201d. Sige pa`gu i chaleg. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>`Nai umasoda`yu` yan un` ekonomista ha diskute haf` asuntun ekonomia gi komprendiyun na eskalera. Esplikasio\u00f1a:&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-310490","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/310490","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=310490"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/310490\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=310490"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=310490"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=310490"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}