{"id":311961,"date":"2019-11-13T06:06:06","date_gmt":"2019-11-12T20:06:06","guid":{"rendered":"https:\/\/www.saipantribune.com\/?p=311961"},"modified":"2019-11-13T06:06:06","modified_gmt":"2019-11-12T20:06:06","slug":"hinalum-federat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/hinalum-federat\/","title":{"rendered":"Hinalum federat"},"content":{"rendered":"<p>Magof tutuhun ha`ane gi mapos\u00f1a na Huebes estake huli`e gi primet pahinan gaseta na mahatme i offisinan gobietnu ni FBI ya mahuchum. Esta pa`gu taya` esplikasion haf` i motibu.<\/p>\n<p>Debi i FBI u komprende na mangai direchu hit gumubietnan maisa hit segun inakonfotman i kontratan i Covenant. Ti si\u00f1a na sin rason para u huchum gobietnamento-ta gi kapricho\u00f1a. Malag manu i respetu gi prinsipiun direchun sudadanu?<\/p>\n<p>Esta pa`gu taya` infotmasion haf` na mahuchum i offisina ni FBI. Dispues, dudayu` kau guaha inisaguen lai federat ni kabisiyun Marianas.<\/p>\n<p>Puntu: direchun natibu gumubietnan maisague` mina ha estotbayu` i masusede. Na haf` na che`chu` kumbalache (corruption) guaha na taiguine masusede? Debi i gobietnu u tachu pot direchun natibu gumubietnan maisague`.<\/p>\n<p><strong>Sustansian<\/strong><\/p>\n<p>Hu tutuhun umaligau haf` na trastes natibu rumepresenta Chamorro? Kumeke ileghu `an un`li`e, sin ditension, ilegmu Chamorro. Haf` ennau na attikulu?<\/p>\n<p>Ramentan gualu`, trastes tasi, mitate yan manu, karetan guaka, mulinu, galaide`? Gai atburotu i kuestion layeye pot tatnai ta atetuye i asuntu.<\/p>\n<p>Lau debi i trastes u gaige kumu diariu na usun guma`. Haf` `nau na attikulu? Yangin guaha sineda` miyu maila` ta publika para benefisiun todu.<\/p>\n<p><strong>Attikilu<\/strong><\/p>\n<p>In` hassu i mafanana`an \u201clusu\u00f1g\u201d\u2014achu` `nai malolomug fina` `agun yan hagun, hale` pat tinegcha` tinanum para amot? Hasan este na kosas na tiempu ya suette `an si\u00f1a tasoda`.<\/p>\n<p>Lau hagas diariu na usu para man-amko`ta malomug `agun haya para usun niha. Ha inklusu dagu, nika, sune, yan sinetnan choda para usun famaguon yan man-amku`.<\/p>\n<p>Sustansiau na `agun ni mi-alimientu ke hinegsa` yan pan. Lau tinahgue ni modetnu siha na attikulu ni manma-u`usa gi preparasion ne\u00f1kanu`. Ti mali\u00f1gu prineponen mafatinas\u00f1a gi mana` mamtu` `agun haya.<\/p>\n<p><strong>Areglu<\/strong><\/p>\n<p>I kualidat linala` maseha manu na tanu` gaige gi mauleg na areglu siha. Ayudu gi ma-adelantan kinalamten unu yan todu.<\/p>\n<p>I dichu chanda guine gaige gi suetdun popble gi kase 15-mit na empleau ni umusune pot taya` otru alibiu.<\/p>\n<p>Makat na kontrariu pot ha nesessita kase $750 miyon pesus gi sakan. Solu ke guaha da\u00f1kulu na adelantun ekonomia guine sumaga i suetdu taimanu pa`gu.<\/p>\n<p>Haf` na planu guaha ni si\u00f1a umadelanta mas ekonomian Marianas? Guaha `nai ho\u00f1gga haf` planun hegsu` I Deni` guine na patte? Haf` ya megai\u00f1a besis `nai manlolosus I Boysis gi ma\u00f1ggun kareta? Kau mampus makat i asuntu na esta nina` fan matuhug?<\/p>\n<p>Atan ya in` estudiaye sa` si\u00f1a mamueba i asuntu. Fotmat na estudiu yan kinimite ha nesessita ginen kada kabisiyun `sino ma-elihe. Na bali promesan miyu umadelanta ha`anen tautau-ta siha.<\/p>\n<p><strong>Mines\u00f1gun<\/strong><\/p>\n<p>Gi hiniyu\u00f1g i Navy guine gi mediu sisienta siha na sakan megai tautau-ta mana` fan para gi che`chu` niha. Fuetsau mafalague i gualu` yan tasi.<\/p>\n<p>Da\u00f1kulu yan sapet gi linala` familia tinilaikan otdinariu na pagamientu ginen moseria yan gotpe na mattirun gualu` ni debi u tutuhungue` gi managasgas hagas lancheria.<\/p>\n<p>Todu hagas tinanum choda inna` gasgas yan ta`lu tumanume. Haf` in` seda` gi hagas tinanum kamute, dagu yan sune in` benefisia.<\/p>\n<p>Ayu na tiempu i latan makaro` ennau i $.16 sientimus kada lata. Kase guaha un` dipositu na makaro` in ` kanu` pot chinatsaga. Ayu ha` uttimun fuetsan miserapble na pinepble!<\/p>\n<p>Adumididi` sige ma-adelanta kinalamten todu. Mas guaha homlu` na adelantu `nai ta establese gobietnamento-ta gi 1978.<\/p>\n<p><strong>Pinadese<\/strong><\/p>\n<p>I mattirun ayu na tiempu tat tihana` dimu lau ni unu sumeha man-aligau satbasion. Adahe hanum grifu yan sinetnan choda para amotsan oga`an lau in` usune.<\/p>\n<p>Dispues de todu mattiru, guaha `nai mattu mahala\u00f1ghu ni mines\u00f1gun bisinu gi parehu fina`pus. Magahet na todu kinalamten motmut sensian ina`ayuda gi unu yan todu. Estague` muna`e ham esperansa para bai`n atan mona finattun sigiente oga`an.<\/p>\n<p>Magahet na sumen chatsaga halum guma` popble. Fina\u00f1agun manadan tinilaika `nai chinema` fitme na karera para lamayot patte gi familia guine. Mauleg i manlistu fumalague che`chu` gualu para kubren mediu nesessidat siha. Makat na mattiru!<\/p>\n<p><strong>Diniseha<\/strong><\/p>\n<p>I natibu ti kontentu gi haf` estau\u00f1a gi tiempun Navy mina` kontodu dina\u00f1a yan Guahan ha petsige. Maseha ma\u00f1ega ti kontentu pumetsige umaligau mas fitme na futturu.<\/p>\n<p>Gi 1972, masede separau na negosiu yan America. Estague` tutuhun i presente na estau `sino sisteman gobienamento-ta pa`gu. Adumididi` sige tana` fitme modun disposision asuntun linahyan siha. Man-amtau na areglu ginen lehislatura ni fumatitinas areglun publiku.<\/p>\n<p>Guaha mohon kampu para mas disposision gi asuntu siha ni gaige pa`gu gi kanai federat? I ineppe, hu\u00f1gan. Taya` na nesessita kabales na otganisasion ginen hita.<\/p>\n<p><strong>Peska<\/strong><\/p>\n<p>Estaba i amiguhu gi puntan pantalan Ma\u00f1agaha ginen pumeskan fisga. Ha fatta manadan kinine`\u00f1a ni ha gotde gi fina` alamle. Trabiha ham ti in` disisidi kau peska pat maneska!<\/p>\n<p>Todu klase guaha ti alamle desde ha\u00f1gun, tataga`, manine\u00f1g, satmuneti, mafute` yan taraketiyun. In` tetne i guafe para bai`in fan manunu. Guaha tiau lokue para kelaguen. Dinanche!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Magof tutuhun ha`ane gi mapos\u00f1a na Huebes estake huli`e gi primet pahinan gaseta na mahatme&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[],"class_list":["post-311961","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/311961","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=311961"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/311961\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=311961"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=311961"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=311961"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}