{"id":36857,"date":"2014-05-27T07:00:33","date_gmt":"2014-05-26T21:00:33","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=36857"},"modified":"2014-05-27T07:00:33","modified_gmt":"2014-05-26T21:00:33","slug":"disision-pot-direchu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/disision-pot-direchu\/","title":{"rendered":"Disision pot direchu"},"content":{"rendered":"<p>I kotten federat ha disidi na i kehante as John Davis ti si\u00f1a machoma` diricho\u00f1a man-bota pat madiskrimina gi mapega na asuntu gi balotu para disposision publiku.<\/p>\n<p>Ayu na disision pot direchon man-bota tat kumu Attikulu Dose. I jues ha usa haf` gaige gi konstitusion iya America pot direchon sudadanu.<\/p>\n<p>Buenu! Ha atisa este kuestion ginen man-natibu: Hafa na para u saunau man-bota gi asuntun tanu` lau ti si\u00f1a dumue\u00f1on tanu` guine? Yangin pot parehu direchu, hafa na America ha sedi Indian gumu`ot tanu` niha `nai ma\u00f1ega otru rasan tautau gumaitanu`?<\/p>\n<p>Yangin pot direchon sudadanu, haf` na entut na modun representasion guaha gi Kongresson iya America lau todu man-parehu sudadanu? Haf` na ti masede tautau ni mangaige Puerto Rico, American Samoa, Virgin Islands, Guam yan Marianas ma\u00f1aunau gi botasion presidenten America lau parehu sudadanu?<\/p>\n<p>Ti hana` matmanyu` finaisen natibu gi asuntu siha pot mana` ke`yau i lai ya ti parehu direchon sudadanu. I man-ginen lagu parehu direchu. I natibu guine sumen fatsu. Yangin ti balansia i para todu, pues naturatmente na u guaha disniskontentu gi halom natibu.<\/p>\n<p>Ha pa\u00f1gon i tanu` ayu na disision. Seguruyu` na siempre maga`an i natibu ya u dimanda direcho\u00f1a gi solu guiya si\u00f1a dumispone. <\/p>\n<p><strong>Tanu` gi matan natibu<\/strong><\/p>\n<p>Para i tautau hiyu\u00f1g, i tanu` matrata kumu kosas ni libianu mabenden \u00f1aihon piot ya para u muebague` para otru lugat.<\/p>\n<p>Gi natibu, i tanu` `nai gaige gima`\u00f1a (gima` familia) `nai duma\u00f1kulu estake echu tautau. Kontodu gualu` familia ni sessu mafatoigue `nai ha soda` haf` sustansian tradision tanu`. Likidu lugat kumu plaset mantension yan linala` familia. Este na tanu` kulan nanan familia ni gumuaddia yan prumutohe finapos todu.<\/p>\n<p>Ni achog u fan hanau i ma\u00f1aina-ta, mapega gi santatte tanu` para usun famaguon niha. Tatnai huhu\u00f1gog masa\u00f1gan fatsu na intension para umabende i solu ma`ug na kosas familia. Todu i tiempu sumaga kumu propiadat familia para i manatatte. Estague` likidu na tradision natibu gi presetbasion yan proteksion tanu` guine.<\/p>\n<p>Guaha chumansa asuntun ekonomia. Lau `nai bo`bu` salape guine gi mediu ochenta siha na sakan gaige ha` i Attikulu Dose. Ti man-estotba. Bula na tanu` praibet yan publiku man-ma-atkila. Pues anog na ti materiat atgumentun ekonomia. <\/p>\n<p>Mauleg lokue` ta hahassu disposision tanu` familia primera pot i manatatte. Pot ihemplo, yangin para unna` ma-atkila 55 a\u00f1os na tiempu tano`mu, pues man-amku` i famaguon antes de u si\u00f1a kumusecha usun tanu` familia. Dispues, mauleg in` atan ya u guaha rinikonosen kontrata kada si\u00f1ko a\u00f1os. <\/p>\n<p>Yangin mauleg kinalamten bisnes i man-atkikila, pues umahatsa dididi` i atkilon. Este na modun kontrata nina`e lokue` i manatatte pudet bumenefisia atkilon tanu` niha. Debi u guaha este na patte gi kontratan atkilon.<\/p>\n<p><strong>Man-mala\u00f1gu<\/strong><\/p>\n<p>Mauleg na numeron tautau-ta mangaige dos hospitat giya Filipinas pot seriosu siha na probleman hinemlu`. Deste asunutn korason, todu klasen kanset, yan didog na chetnot siha fina\u00f1agun daibites umaminasa seriosamente i mana` fan hanau. Mala\u00f1gu mampos i natibu.<\/p>\n<p>I kuestion: Manu `nai gaige hale\u00f1a probleman korason gi natibu? Hafa pumupunu` re\u00f1ihion tautau-ta? Haf` na ensegidas megai man-ninanaye` todu klasen kanset? Kanset pachot lau ti chichipa \u2018sino tai bisiu usun mama` tat kumu pugua, pupulu, afog yan amaska.<\/p>\n<p>Debi i manehanten hospitat u atan ensegidas este siha na chetnot ya una`guaha estudiu para ta ketu\u00f1gu` hafa fuma\u00f1a\u00f1agu este siha na chetnot gi tautau-ta.<\/p>\n<p>Gigon klaru establisau i pisu `sino` hale` problema, debi u tinatiye programan publiku para u infotma todu hafa presisu na uma-adahe piot gi famaguon.<\/p>\n<p>Haf` na guaha na tautau-ta ensegidas pininu` ni probleman korason? Guaha chumansa pot katnen yan mantikan ga`ga` tat kumu guaka. Lau este na ne\u00f1kanu` tiha fofotma mantika ni madipotsita gi halom gugat korason. Lamayot patte gaige gi asukat regulat yan asukat hinegsa`, pan yan pastre, agu`on haya yan gimen manmames siha. <\/p>\n<p>Yangin hasan ma\u00f1ochu katnen guaka pot guaguan, ke ya hafa na megai man-tinatatme chetnot korason? Hu suspepecha na gaige lamayot problemata gi todu klasen asukat yan inipus na usun asiga. I unu para mama` mantika, i otru fotte gi muna` te`ug haga`.<\/p>\n<p>Todu pot todu, taya` si\u00f1a umatan hinemlo` kada unu ke hagu mismu. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Esta achacha tufai-yu` yan un` hagas mauleg na amiguhu. Ti sisi\u00f1a esta hu hatsa akague na kanaihu. Pa`gu guiya, chadeg\u00f1a na megai i edot mamokat. Hu sa\u00f1gane na una` tisugue` sa` man-bonitan infetmera mangaige gi oriya. Ileg\u00f1a, \u201cPo`lu ya maseha u fan mama` mediku lau sottayu` gi hinanauhu.\u201d Ai, puti magahet chetnot dinalag. Kontodu gupun lalu` cha`ot\u00f1a. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>I kotten federat ha disidi na i kehante as John Davis ti si\u00f1a machoma` diricho\u00f1a&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[167,90,499,176],"class_list":["post-36857","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-american-samoa","tag-puerto-rico","tag-usa-2","tag-virgin-islands"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36857","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=36857"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/36857\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=36857"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=36857"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=36857"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}