{"id":37612,"date":"2014-06-03T07:00:49","date_gmt":"2014-06-02T21:00:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=37612"},"modified":"2014-06-03T07:00:49","modified_gmt":"2014-06-02T21:00:49","slug":"gatbon-perlas-iya-pasifiku","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/gatbon-perlas-iya-pasifiku\/","title":{"rendered":"Gatbon Perlas Iya Pasifiku"},"content":{"rendered":"<p>Oppan \u201csuenu\u201d pot batku gi puntan tasi. Kontodu bos iya paraisu, mames memorias, inana`en regalo gi entalu` tautau isla, yan litratun boniton lugat siha. Inakompapa\u00f1a ni pa\u00f1gpa\u00f1g napu gi chagu` matti\u00f1gan yan rubentason, yan katen pajaru gi la\u00f1get.<\/p>\n<p>Mientras tantos, mafattu gi hinasoghu kuestion tat kumu: Kau si\u00f1a hita mismu tumuge` hafa estoriata gi bandan finapos natibu deste antigu na tiempu? Hafa siha estoria-ta man-\u00f1ahlala\u00f1g lau motmut grasia yan leksion ni pine`lon i man-mofona?<\/p>\n<p>Mafattu este siha na asuntu pot huli`e rikon kuttura yan tradision natibu deste antes. Lamegai ti man-matutuge` para usun i manatatte na famaguon-ta. <\/p>\n<p>Hombre estorian Marianas ni tinige` otru guaha siha kuestionhu hafa tinate\u00f1a i ma\u00f1gge` na marinerun Espa\u00f1ot. Hafa eskaleran edukasio\u00f1a yan kau ti bulacheru ni umasagua yan fiet aguayente gi hilu` batku? Debi ginen i tano`ta estorian pot tautau-ta. I doblada ti parehu gi kinemprenden otru yan mismu tautau-ta. Estague` na puntu ti bai lache. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Kanta pot man-mames siha na memorias layeye pot despedida gi otru tautau isla siha ni man-mattu kumu bisita. Man-a`entrega regalu yan mana` guaha bibu na gupot gi uttimu pue\u00f1ge antes de u bira siha tatte gi tanu` niha. Magahet sumen bonito este na despedida antes `nai solu sahyan i natibu i galaide yan sakman. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Uttimu sunidu pot niyog ni mapresenta kumu regalu. Ginen este na simiya `nai doku` ya ma-umenta mas mantension tautau isla. Todu patte gi niyog si\u00f1a manasetbe gi nesessidat tautau. Kasse un tro\u00f1ku ni likidu benifisiosu gi katket usu. Un` tro\u00f1ku lokue` ni numa`e kanai\u00f1a todu oriyan isla gi halom iya Pasifiku. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I hagun niyog bumaila te\u00f1ga suabe gi guinaifen ma\u00f1glu`. Tat ti lumi`e kinalamte\u00f1a gi kanton tasi. I napu kumilulog halom kulan esklabu ya ha chiku` i inai gi kanton tasi. I pajaru gi aire ma\u00f1gakanta mientras mafalalague i tasi `sino lugat niha `an pue\u00f1ge. <\/p>\n<p>Ai, todu pas yan felis gi mina\u00f1gau pulan piot `an gualafon. Kontodu sensian tautau hana` ma`aggem. Esta mauleg deskanso-ta gi pue\u00f1ge. Estague` siha mina` difirensiau linala` isla yan tat lugat kumu Asia, Uropa, sanlichan yan sankatan na America. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Huli`e inetnon tautau gi kanton tasi taimanu antes giya Rongelap yan Utirik gi 1974. Sige huyu\u00f1g batkon mame estake man-mali\u00f1gu kanai niha gi chagu`. Mafattu pinitihu sa` hu didi\u00f1gu megai man-mala\u00f1gu ginen potbus Atomic bomb ni mayute gi fihon tanu` niha gi 1944. Makat na finapos pot chetnot agaga` (thyroid) ginen binenon potbus A-Bomb. Tailaye na cho`chu`. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I primet na ininan atdau an oga`an ha tutuhon dumerite i sirenu. `Nai teti ichan dispues ha chaguague`, man-magof linachog tinanum siha gi hatdin familia. I hagun mendioka man-lamlam mientras inasa`an choda tro\u00f1ku esta listu para umaho\u00f1ggu`. I pinegsai manog duru man-palapa gigon manunog ginen sagan niha. I babue ti kontentu ya sige umesalau estake mana` chochu. Magof si\u00f1iente-ta maseha dikiki` i hatdin familia. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Hinalulula si tata umaregla talayan tiau para u chage manampe na oga`an. Gi kantun tasi, kumahat dispues ha dagau i talaya. Gaigeyu` yan guagua` gi santatte sige hu rikohe kineni` siha ni ha tantan gi hilu` unai. Hafana`gue-yu` man-go`naf tiau yan unai. Dispues, in` tulus ham para i gima` ya in` kelaguen dididi` para amotsan talo`ane. I tetehnan ma-asnen tukun mientras tantos ma-aflitun pattun. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Gaige si biha-hu na duru ha gugan i mai`es. Ha pega dispues gi ma-afuke na hanom para eskome. `Nos kuantos dias dispues ha lagnos, hinagua yan kompatte. Guaha para atmayas yan titiyas. <\/p>\n<p>Ha pega i mitate ya ha tutuhon manguleg. Ha pada` estake ridondu dispues ha pega gi hilu` komat. Ha pega palu eskome gi mulinu ya ileg\u00f1a chogue ennau para atmayas.<\/p>\n<p>Dispues, ha tutuhon man-lomug sunin agaga` gi achu` lusu\u00f1g. Hana` tinatiye linemug tininun lemai. Esta ti ayikun manu gi dos `nai ha na`ye lechen niyog. Ti presisu totche i linemug este na klasen agu`on natibu. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>I usun asigan tasi gi asnentukon ti da\u00f1osu taiguihe asigan tenda. Ti bai fama pot hinemlu`. Lau naturat na na`yen ne\u00f1kanu` ni gaige gi hilu` achu` kanton tasi. Marikohe para usun sentadan familia deste antigu na tiempu. Hasan na attikulu lau esta pa`gu mahohoka giya Luta. Uma`afagcha` hinalom atulai yan otru siha guihan yan `nai uma\u00f1glu` i asigan tasi. Bendision! <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Afa\u00f1ielos, estague` `nos kuantos patte gi linala` tautau isla. Yangin guaha tini\u00f1go`mu hagas mapraktitika antes ni kulan mali\u00f1gu, mauleg ta pa\u00f1gon tatte para i famaguonta. In` ti\u00f1gu` hafa ka`et? Esta i dispues. Si Iku. <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Oppan \u201csuenu\u201d pot batku gi puntan tasi. Kontodu bos iya paraisu, mames memorias, inana`en regalo&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[171],"class_list":["post-37612","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-asia"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37612","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=37612"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/37612\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=37612"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=37612"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=37612"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}