{"id":38550,"date":"2014-06-12T04:00:54","date_gmt":"2014-06-11T18:00:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=38550"},"modified":"2014-06-12T04:00:54","modified_gmt":"2014-06-11T18:00:54","slug":"buruka-tanu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/buruka-tanu\/","title":{"rendered":"Buruka I Tanu`"},"content":{"rendered":"<p>Maseha manu na katsada `sino so\u00f1gsu\u00f1g, lologlug burukan i tanu` deste dibaten casino, botasion gubietnu, lehislatura, konsihiliun munisipalidat yan mayot.<\/p>\n<p>Sumeha-yu pot para bai` eku\u00f1gog haf` sessu i asuntu. Unu ti soplu: pinadese gi halom megai na familia guine. Deste apas kandet, hinemlu`, gaston ne\u00f1kanu`, gaselina, yan otru siha obligasion familia. Mientras sige kulan pagpag kuetis, i suetdu masimientu gi fache` sisonyan sa` mama` pigu` gi fondu. Taya` hatsada pot dies a\u00f1os na tiempu.<\/p>\n<p>Maseha makat, animu i amiguhu Magoo macho`chu` gi hatdin. Gi lemlem tautau man-u\u00f1gag laterian asut mientras sigeyu` mama\u00f1ot. Guaha `nai ileghu haf` na ti taiguihe modun linala`hu kosake bai` kontentu gi oran deskansaghu.<\/p>\n<p>Lau kada unu mapatte obligasio\u00f1a. I mas miburukab i offisioghu. Dios mihu guaha `nai sososgunyu` masahalom maseha gofha`an lau inipus katma. Taya` konsuelu fuera ke katen paluman na`abag ni da\u00f1kulo\u00f1a sekos\u00f1a ke pidasitu\u00f1a.<\/p>\n<p>Fan sehan \u00f1aihon ya in` eku\u00f1gog haf` i asuntu ya ni taimanu na buruka un` fagcha`e eksisiu katma na modun hinassu gi asuntu siha.<\/p>\n<p><strong>Fotte na gaston hinemlu`<\/strong><\/p>\n<p>I kumahulu` gaston insurance hinemlu` tat ti hana` gagalileg gi halom fache` miserapble na linala`. Mauleg na numeron ritirau lumagnos siha kontodu regulat na empleau ni ti luma\u00f1gag i guaguan na kobransa. Megai man-linachai i dididi` gi tetehnan na sueddon niha.<\/p>\n<p>I muna` para mahalan sueddu para health insurance guaha fumagcha`e gotpe `nai debi umana` hanau para hospitat sanhiyu\u00f1g. Man-ginacha` induktu mauleg na gaige programan Office of Vocational Rehabilitation ya guiya numa`e ayudu i man-mala\u00f1gu.<\/p>\n<p>Guaha ha` ti kualifikau ma-ayuda ni Medicaid. Estague` na grupu i na`mase` sa` ginen betsan niha todu gastu yan apas hospitat yan amot. Guaha 52 pot sientu gi todu hutnaleru guine. I hinalom Obamacare dumesplanta ha`anen niha.<\/p>\n<p>Ni si Kilili, lehislatura yan gobietnu no siankassu nu este na mattiru gi publiku. Masaulag ke sera, sera kulan pidassun atgidon ni mapada` \u00f1aihon sa` ti mana` presisu. Lau megai man-sinasapet nu este na gastu pa`gu na tiempu!<\/p>\n<p><strong>Minaipen Tautau<\/strong><\/p>\n<p>Hu faisen un` biahe i defunta nanahu hafa \u201cmisan embidia?\u201d Ha esplika gi ginagau inasi`i gi malabidan un` tautau pot no u hinegse ni minaipen tautau.<\/p>\n<p>Hu dobla fumaisen hafa minaipen tautau? Era parehu yan matdision ginen pumalu ni ta has\u00f1gun tumailayiye. Sige hu hassu haye uttimu huna` bubu. Lamegai! Lau puru estrakadan linahyan, taya` petsonat na dineskontentu.<\/p>\n<p>Bes enkuando, sige lokue` hu pasalista hayeyu` muna` bubu. Lau gi karera mona umeyagyu` man-asi`i pot tinagu` i Saina. `Nai hu chogue bittun inasi`i  Saina dispues dumispone ayu siha na tautau. Magahet na sen man-apase i Saina gi haf` na che`chu` tinailaye. Libreyu`!<\/p>\n<p>Fan man-ho\u00f1gge na sen man-apase i Nanalibreta gi mahas\u00f1gon na sakudidan tinailaye. U fattu tatte giya hagu mas ke doble ya un` hinegse estake empas. Sin ginagau abiu inasi`i siempre un` tinatiye esta i naftan-mu.<\/p>\n<p>Na guaha pinasensia yan motmut na bittun inasi`i gi maseha haye na prohimu! I ma\u00f1glu` inagofl`e malofan sin ditension; ma\u00f1glu` matdision sumaga ya man-rikohe estake naho\u00f1g para un` binegbug haligimu. <\/p>\n<p><strong>Si Se\u00f1or Respondot<\/strong><\/p>\n<p>Sige ham yan si se\u00f1or respondot umakasse un` lemlem tautau pot tinanom yan ga`ga` giya Marianas. Era uma`afaisen ham haf` magahet tinanom tanu` guine deste antes.<\/p>\n<p>Hu latigasu ni ma\u00f1ggan Chamorro. Ha atanyu` dispues mamaisen, \u201cHaf` taimanu na un` sasa\u00f1gan ma\u00f1ggan Chamorro?\u201d<\/p>\n<p>Huna` chadedeg umoppe, \u201cEstabayu` guine kuattro mit a\u00f1os antes gi hinalom primet batku\u201d. Sige dispues chumaleg tuyan. I otru tinanom i niyog. Sige manhassu dispues ha faisenyu` haf` tini\u00f1go`hu pot finatton primet simiyan pontan.<\/p>\n<p>\u201cGuahu tumagam gi puetton Saipan i lumailai halom na niyog entre ginen iya Filipinas `sino Thailand\u201d. Sige ta`lu chumaleg pot ileghu na guahu tumagam linailai niyog.<\/p>\n<p>Ha faisenyu` dispues haf` tutuhon finu` Chamorro \u201cdambulu\u201d. Ti si\u00f1a hu danche lau este ileg\u00f1a:<\/p>\n<p>\u201cGi finatton un` batku, ma-espipiha un` Chamorro `nai man-masa\u00f1gane na gaige i prohimu \u2018down below\u2019 gi halom sagan katga\u201d. Magahet na hihot \u201cdown below yan dambulu\u201d. Estaya.<\/p>\n<p>Ha birague` gi na`an \u201cgalagu\u201d. Ha esplika na `nai mattu i batku ginen lagu, estaba ayu na ga`ga` lau taina`an gi finu` Chamorro. Dispues mafana`an \u201cgalagu\u201d, ga`ga` ginen lagu.<\/p>\n<p>Dispues umafaisen ham haf` magahet na`an familian mame gi antigu na Chamorro. Ni unu kahulu yan na`an. Uma`atan dispues ya umakonfotma ham na guahu si \u2018atilu\u00f1g toru\u201d guiya si \u201cbabuen buninas\u201d. Hombre, inipus homhum lasashu. Pa`gu i amiguhu sosopbla `anchuda` mantikan tiya\u00f1a. Tapbla! <\/p>\n<p><strong>Nuebu: Next Time!<\/strong><\/p>\n<p>Sige si Magoo chumaleg sa` ha hu\u00f1gog anunsiun Christmas para i mes Juliu pa`gu na sakan. Era planun para umalagnos i tax return yan 25 pot sientu na apas dibin gobietnu gi man-ritirau yan hutnaleros siha. <\/p>\n<p>Mauleg sa` para umanana`lu illigat na ma-utut pagamientun man-ritirau. Dispues de este u guaguaha` mohon para regulat na pagamientu pat mana`lu hit tatte gi 25 pot sientu menos ta`lu? Pues kasse ti Christmas i mamamaila` soluke Kadu`mas! <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Maseha manu na katsada `sino so\u00f1gsu\u00f1g, lologlug burukan i tanu` deste dibaten casino, botasion gubietnu,&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[256,55],"class_list":["post-38550","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-casino","tag-health-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38550","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=38550"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/38550\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=38550"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=38550"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=38550"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}