{"id":39843,"date":"2014-06-26T04:00:49","date_gmt":"2014-06-25T18:00:49","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=39843"},"modified":"2014-06-26T04:00:49","modified_gmt":"2014-06-25T18:00:49","slug":"para-haye-adelantu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/para-haye-adelantu\/","title":{"rendered":"Para haye i adelantu?"},"content":{"rendered":"<p>Sessu hu faisen maisayu` pot kuestion adelantu: Para Haye? Pot ihemplo, sige mana`en \u00f1aihon i mas primera siha na kanton unai para hotel. I chumoneg ennau na disision ya monana pot adelantun ekonomia. Ya hafa na adelantu para i natibu?<\/p>\n<p>Guiya ayu siha na kanton tasi `nai sessu i natibu pumeskan fisga, chenchulu, talaya yan panag antes. Tinilaika este na kutturata ni antala` tatautau siha gi hilu` unai. Esta man-maprohibe hit man-hihot pot bisita i man-gaige guennau na lugat pa`gu.<\/p>\n<p>Esta ti man-obra hit man-peska `sino kumilili` atilu\u00f1g la`uyata guatu gi kanton tasi. Guaha lugat `nai sessu ham man-epa\u00f1glau. Pa`gu lugat kareta yan tinanom flores ni man-madispo\u00f1ga kada dos semana. Lau hagas lugat peskan pa\u00f1glau.<\/p>\n<p>Mahatsa hotel siha `nai kometsiante mamatinas ganansia. Ayu ha pegaye hit i fina` kontribusion tax. Dispues ha umpa\u00f1g kantidan keblen niha ya mana` hanau tatte gi tano` niha. I umestotobayu` i petmanente madisplantu modun linala` natibu pot suspichosu na adelantu. Gaige giya siha ennau na adelantu, `an sopblan po\u00f1gpu\u00f1g pan patte-ta.<\/p>\n<p>Ginen este na finaposta mohon u guaha kabales na ininan todu planu yan kau enfin diberas i adelantu pat para siha lamayot patte. Ga`oghu katdun pa\u00f1glau yan tininon guihan ke `antala` tatautau bisita gi hilu` unai. Hokog mames probechun natibu! <\/p>\n<p><strong>Po\u00f1gpu\u00f1g Adelantu<\/strong><\/p>\n<p>I lugat kanton tasi malimitte pa`gu giya Paupau, dididi` Puntan Muchot, Inai iya Oleai yan `nos kuantos lugat gi santatte. I impottansia\u00f1a kanton tasi i dina\u00f1a familia yan dididi` fina` peska. Man-libre famaguon isla man-o`mag gi tasi sa` patte i tasi ti tano` niha. Ha pa\u00f1gon hihot na dina\u00f1a familia `nai masimientu mas inagofli`e giya hita.<\/p>\n<p>Mas paire i dina\u00f1a `an guaha peskadot `sino talayeru gi tropa. Mofona humuyu\u00f1g man-rikonose ya `nai suette todu umaprubecha kau kelaguen tiau pat satmonitiyun yan tarakitiyun. Piot ya mana` pikaka i kelaguen ni doni` sali. Debi u fan pinalai todu! I natibu metgot na talin pogse` sumustetene deste antes. Dina\u00f1a i fitme na haligen yan pisun natibu.<\/p>\n<p><strong>Nesessariu Planu<\/strong><\/p>\n<p>Pot mas ke 20 a\u00f1os tatnai hu li`e mafotman kabales estudiau na planun adelantu. Poresu, todu kinalamten masaulag supin tasi. `Nai todu lache sige man-afaisen man-sabiun I Deni` hafa guaha. Sessu kumefalagnos gi sikoshu na kalu i totniyon redan san-mena. Lau haf` taimanu na ni unu ume`eku\u00f1gog. Kada kuat konsu hinasso\u00f1a ni mafa\u00f1agu gi hilu` supin tasi. <\/p>\n<p>Gi hilu` supin tasi taya` ha sedi fuerake para ta falague tatte manu `nai masge che`cho`ta para tafan e`suette puede dinanche. Gi `nai seriosu asuntun linahyan, magahet na supin tasi na eskalera `nai para umatrata? Haf` na man-ma`a\u00f1au hit fotmat yan estudiau na planu? Gi finu` li\u00f1guahen \u201ccomputer\u201d, trash in trash out. Basula ke basula che`cho`ta pues basula lokue` uttimo-ta.<\/p>\n<p>Pot para ta komprende: Iya Guam ha deklara 24 pot sientu na adelantu gi ekonomia\u00f1a. Iya Marianas parehu figura lau atlibes\u2014disadelantu! Naturat sa` iya Guam gai planu, hita ni papet komun. Manu i ginacha` ayu ha` `nai podu\u00f1g sin konsiderasion gi linala` i mas man-chatsaga. Dios mihu na diskuidu! <\/p>\n<p><strong>Finu` kantan tradision<\/strong><\/p>\n<p>Ayu na kanta-ta \u201cTi Gi Un` Palasyon I Riku\u201d bonito na sunidu pot o`perlas iya Marianas. Paire parehu ha` i sustansiau na palabra yan dobladan sotfa.<\/p>\n<p>Ileleg\u00f1a patte, \u201cYa ti si\u00f1a hu tulaika sa` tat mas gefsaga, kumu ayu siha na islas i Islas Marianas\u201d. Yangin appuntau pat ma-elihe hau na offisiat publiku mauleg un` sessu kumanta este na sunidu. Si\u00f1a kasse pina\u00f1gon hinassomu haf` sustansian tautau-mu guine siha na islas. <\/p>\n<p>Estague` na tanu` i halom gima`ta, ahe ti si\u00f1a tana` parehu yan otru lugat siha. Ni kuantu tiempu un` di\u00f1gu siempre un` bira hau mage entre tatautau-mu enteru `sino espiritu-mu. Hombre i galagu `an matai todu i tiempu ha fafana` ayu na lugat `nai mafa\u00f1agu.<\/p>\n<p><strong>Chalan iya hame<\/strong><\/p>\n<p>Sessu antes i defuntu Digu` ha kanta \u201cBendise chalan iya hame\u2026sa esta ti bai birayu` mage\u2026.\u201d Ti hu tu\u00f1gu` i finagpo`\u00f1a ayu na kanta ya sessu hu kepula` hafa ileleg\u00f1a.<\/p>\n<p>Kau hinanau pot umakamu` ya ha di\u00f1gu gima` ma\u00f1aina\u00f1a pat finatai? Kasse umafagcha` gi dos fina`pos  `sino hinanau sumendalu ya tiha tu\u00f1gu` kau u birague` tatte lalala`.<\/p>\n<p>Magahet na kada na tiempu hu kanta este na sunidu hu hahassu i chalan iya hame antes. Bendidu i lugat hagas guma`. Ti ho\u00f1giyon na disposision gi un` riku na lugat `nai man-mafa\u00f1agu ham todus. Hagas hu tu\u00f1gu` bai` gu`ot pot interes todu.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sessu hu faisen maisayu` pot kuestion adelantu: Para Haye? Pot ihemplo, sige mana`en \u00f1aihon i&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[51],"class_list":["post-39843","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-guam"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39843","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=39843"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39843\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=39843"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=39843"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=39843"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}