{"id":41422,"date":"2014-07-15T04:00:48","date_gmt":"2014-07-14T18:00:48","guid":{"rendered":"http:\/\/www.saipantribune.com\/?p=41422"},"modified":"2014-07-15T04:00:48","modified_gmt":"2014-07-14T18:00:48","slug":"mapau-naihon-fette-na-maipe","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/mapau-naihon-fette-na-maipe\/","title":{"rendered":"Mapau \u00f1aihon i fette na maipe"},"content":{"rendered":"<p>Esta pipinu` i fette na maipen somnag ni pumalo`pu` hit guine gi alacha. Guiya este na biahe `nai mas hihot i atdau halom gi tanu` segun infotmasion man-sai`antes (scientist). Poresu na inipus minaipe\u00f1a i ininan atdau. Mauleg sa` ha rega hit pinedo\u00f1g uchan dispues.<\/p>\n<p>Finalagon tiempu gi fina` mattiru mafatu kada sisienta a\u00f1os. Repara sa` todu man-hanau papa` deste ekonomia yan fuetsan moneda. Tat ti finigu` papa` gi pisun miserapble. Esta mananayuyot-yu` na u danche i fondu ya u tutuhon bumirague` hulu`. Hana` chatsagan \u00f1aihonyu` lokue` pot kikini` na mattiempu gi ti man-brabu na tautau-ta siha.<\/p>\n<p>Kasse esta i haguhan pinadese ha tutuhon numa`lu tatte gi saga\u00f1a. Lau tinaka` tiempu estake u fattu gi lugat\u00f1a. Mientras tantu, sige difirientes modun pinadese yan chinatsaga mali\u00f1gu adumididi`. Klaru na sumen te`ug na chinatsaga ha chalapon gi tautau siha. Tafan man-gagau ayudu na u lachadeg mali\u00f1gu gi santatte este na mattiempu.<\/p>\n<p><strong>Gi halom chubasku<\/strong><\/p>\n<p>Hu guife na mau`udai-yu` gi galaide ni tinituhune yinilulug man-da\u00f1kulon la\u00f1gat gi halom chubasku. Sige i kapitan has esgaihon adumididi` mas hihot yan i tanu` gi kantun kantit da\u00f1gw` galaide` mame. Era ha kekeli`e ininan kandet gi hegsu` ni mau`usa ni kapitan siha gi halom te`ug na chubasku pot para u tutuhon kareran halom gi puettu.<\/p>\n<p>Sige ham umadi\u00f1gan hafa hana` sesetbe `an pue\u00f1ge gi halom mattiempu `nai mali\u00f1gu i pution siha gi la\u00f1get. Ileg\u00f1a na hana setbe pa\u00f1gpa\u00f1g ma\u00f1glu` yan finalagon kurente estake kayada ya si\u00f1a ha lagabista posision pution siha gi chagu`. Gi ha`ane man-gaige i pajaru kumu se\u00f1at na gaige gi oriya un` tanu`. Sige ha akanteha karera\u00f1a estake ha soda` i safu na chalan i puettu.<\/p>\n<p>Kulan hita mismu ta hala halom finaposta, tini\u00f1go`ta yan hinassota para ta lagnos maisa hit ginen maseha haf` na chinatsaga. Ti si\u00f1a na para ta sotta galaide`ta na u lailai gi kapricho\u00f1a gi halom tadu\u00f1g na tasi. Ta pasensiaye sa` siempre ta danche tatte chalan-ta kumu hita mismu kapitan ennau na galaide`.<\/p>\n<p><strong>Tamales Niyog<\/strong><\/p>\n<p>Gi 1974 `nai hu akompa\u00f1ia i Atomic Energy Commission para Rongelap, Utirik yan Bikini giya Marshalls, hu li`e humidde na agu`on isla gi hechuran tamales niyog. Ayu pot primet biahe `nai hu tu\u00f1gu na gai asientu lokue` i niyog.<\/p>\n<p>I mefe`na na dos islas, kuatro sientos miyas ginen iya Kwajelein `nai gaige lugat militat. `An hokog mantension, pues debi u fan man-na\u00f1gga estake mattu i batku ni humahalom kada tres mesis. Mientras mafattu, i tautau ma`usune man-mananom yan pinegsai deste manog, chiba, babue yan guihan. Bastara ke tautau isla, kontodu tuban lahe guaha para usun niha.<\/p>\n<p>Mattu gi kabales na linala` isla gi todu kinalamten. Todu si\u00f1a mafa` salape` timah\u00f1au lau nos pot nesessidat mantension. Gi minachom atdau, sessu man-da\u00f1a gi fina` seremo\u00f1as, kanta yan baila tradision niha. `Nai pumattisipau-yu` umega`, hana` hassuyu` tatte i matotnen fugera gi kanton unai Lali Fo` `nai duru lokue` finana`guen kanta yan baila.<\/p>\n<p>Hu di\u00f1gu ayu siha na islas gi hilu` mesgu na lagohu satton na tinayuyot na u fan felis hinanau niha. I finatoghu primet yan uttimu. Puede ha` mohon ha hu\u00f1gog-yu` i Saina gi finaisenhu pot ayu siha na ma\u00f1eluta.  <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Guiya ayu siha na tautague i pumadese pinedo\u00f1g binenon Atomic Bomb ni mana pagpag gi mediu 1944 gi fihon tanu` niha. Mampos tatkilu` i probleman niha pot thyroid na lamegai dispues nina` fan dimalas kanset. Esta pa`gu tihu komprerende haf` na man-machogue los prohimos taiguihe lau man-tautau. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p> Gi papa` pulan, matacho\u00f1g-yu` gi simientenyun niha sige manayuyot. Todu i man-gaige guihe man-matai kanset entre lasas, to`la\u00f1g halom esta i sanhalom niha. Dispues hu soda` na i binenon potbus Atomic Bomb tinaka` mit a\u00f1os estake para u fali\u00f1gu fottilisa\u00f1a. Ai na che`chu` tinailaye kulan mohon pinilakes cha`ka ni man-mapega kumu mostran haf` da\u00f1u\u00f1a potbus Atomic Bomb. Repara sa` chagu` yan America `nai mapega este na estudiun destrosiu.<\/p>\n<p>I felis na kinalamten tautau isla ni huli`e gi sanhiyu\u00f1g siha na islas giya Marshalls taiguihe antes lokue` guine gi tano`ta. Metgot na kuttura sensian ina`ayuda piot gi che`chu` komunida. Todu lokue` da\u00f1kulu na suette man-a`ana`e tautau-ta gi katkuet tiempu. Mampos na`magof ayu na kustumbren natibu i machuchuda` minagof yan sinsiyu na gineftau. <\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Lamegai siha man-mauleg na kustumbre sige adumididi` man-mali\u00f1gu. Kontodu hila` nana-ta mapo\u00f1gli gi halom kuattru lugan eskuela. Dispues de man-madispacha i famaguon, mana`lu tatte gi finu` E\u00f1glis kumu primera li\u00f1guahen niha. Siempre u fali\u00f1gu sin ditension usun finu` Chamorro. Este na karera kasse ti u mah\u00f1au!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Esta pipinu` i fette na maipen somnag ni pumalo`pu` hit guine gi alacha. Guiya este&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":7,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[6],"tags":[499],"class_list":["post-41422","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-usa-2"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41422","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/7"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=41422"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41422\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=41422"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=41422"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.saipantribune.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=41422"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}